ԱՆՀԱՇՏ ՄՏԵՐՄՈՒԹՅՈՒՆ

I

Ծիծեռնակների և սարյակների շուտասելուկից

Թորգոմն արթնացավ: Դեռ արև չկար:

Հեռվում երկինքը շառագունել էր արևածագից`

Գծելով ծանոթ մի բնանկար:

Կաթնագույն մուժը, մացառների մեջ ծվեններ թողած,

Դանդաղ ցրվում էր այգուց ու բակից,

Լայն պատշգամբում ավելուկների հյուսերը կանաչ

Օրորվում էին մեղմիկ ու հանգիստ:

Բացվում էր օրը: Գյուղն արթնացել էր արևից առաջ:

Նոր թխած հացի բուրմունք էր գալիս:

Պարզորոշ լսվեց հորթուկին կանչող մի կովի բառաչ,

Մի բահ զրնգաց` զարնվելով քարին:

Թորգոմը նստեց: Ինչ-որ ծանրություն ճնշում էր հոգին,

Ծանրացած գլխում կարծես թե կար մեգ:

Այդպես է լինում հետևյալ օրը թունդ գինարբուքի:

Իսկ նա չէր խմել: Որտե՞ղ էր երեկ:

Եվ հիշեց հանկարծ, ու քունը փախավ: Վեր թռավ տեղից:

Արևն էր ելնում պռնկից լեռան:

Լեռնալանջերին թառած արտերը կանաչադեղին

Շեղեցին մի պահ մտքերը նրա:

Շուտով դեզերը շուրջպար կբռնեն արձակ կալերում

(Ոսկեվորվում են արտերը արդեն),

Վրա կհասնեն բերքահավաքի օրերը եռուն,

Մինչ շենքն ակումբի անավարտ է դեռ:

Եվ մոռանալով այն ծանրությունը, որ մի պահ առաջ

Ճնշում էր հոգին, ժպտաց ինքնագոհ:

Շքեզ շինության կամարները կոր և թևատարած

Ողորկ սյուները կապույտ երանգով:

Վերստին նրա սիրտը լցրեցին խնդությամբ այն տաք,

Որ լավ ծանոթ է սիրահարվածին:

Եվ նախագահի` Թորգոմի սրտով անցավ մի խայտանք,

Երբ աչքը ընկավ շենքի զանգվածին:

Ակումբ էր կոչվում, բայց իրականում պալատ էր շքեղ,

Սյունաշարավոր շրջանը նրա

Գյուղի կենտրոնում բազմել էր խրոխտ ու կամարագեղ,

Ինչպես նոր բլուր` բլուրի վրա:

… Երբ պատերազմը վերջացավ փառքով, երբ վերադարձան

Հաղթողներն իրենց տները նորից,

Ամեն գյուղի մեջ բարձրացավ մի սեգ Աղբյուր-հուշարձան`

Սրբատաշ բազալտ և կամ տուֆ քարից:

Թորգոմն էլ հայտնի իր սովորությամբ` կառուցել տվեց

Իր լավագույնը լավերի շարքում.

Ուրիշներինը մեկ ծորակ ուներ, իսկ սա ուներ` վեց,

Մեկ կամարի տեղ սա ուներ երկու:

Հետո շինության գովելի տենդը գյուղից գյուղ անցավ.

«Նոր ուղին» շինեց նոր գրասենյակ,

Ամբողջ մի տարի խոսք ու զրույցի առարկա դարձավ

«Կարմիր դրոշի» ակումբը մենակ:

Վարդաձորեցիք ետ չմնացին իրենց դրացուց.

Տանձուտն իր հերթին հետևեց նրան:

Ամեն մի կոլխոզ ճարտարությունն իր դրել էր ի ցույց:

Մրցման մեջ էին գյուղերն հարևան:

Սովետաշենը դեռ չէր երևում: Չգիտես ինչո՞ւ,

Դեռ դանդաղում էր Թորգոմը, լռում:

Սակայն շրջանում շատ լավ հայտնի էր, որ ամեն ինչում

Նա լավագույնն է լավի մեջ սիրում:

Նա սպասում էր համագյուղացի ճարտարապետին,

Որին և հայտնել բավականությամբ,

Թե կառուցելիք իր նոր ակումբը անպատճառ պիտի

Իր ձևով անշուշտ, ոչ թե մեծությամբ,

Խիստ նման լինի փառահեղ շենքին այն օպերայի,

Որ կառուցվել է մայրաքաղաքում:

Փոքրիկ մի Մասիս` նա պիտի ուղիղ Մասիսին նայի,

Միակը լինի ողջ շրջակայքում:

Նա պիտի բազմի գյուղի կենտրոնում, բլուրի վրա,

Իսկ հետագայում` ճարտագայթաձև

Լայն փողոցները պիտի գան հեռվից և հասնեն նրան`

Նոր գյուղին տալով մեծ անիվի ձև:

Գրասենյակը, դպրոցը, շենքը հիվանդանոցի

Ուրվագծում են արդեն հենց հիմա

Մոտավոր տեսքը գյուղի առաջին այն նոր փողոցի,

Որ և կասֆալտվի` քաղաքի նման:

Նորավարտ հսկա պահեստի շենքով սկիզբ է առնում

Երկրորդ փողոցը, որ արդեն, նայի՛ր,

Էլեկտրաղացով ու դարբնոցով է հիմա վերջանում

Եվ ձգտելու է այս օպերային…

Իսկ բնակելի տների շարքը կձգի հետո,

Կոլխոզը քիչ էլ երբ հարստանա:

Ամեն ինչ կլինի, ամեն ինչ, այո՛, միայն թե հերթով:

Նախ` այսպես պալատը պիտի վերջանա:

Խիստ նման լինի փառահեղ շենքին այն օպերայի,

Որ կառուցվել է մայրաքաղաքում:

Փոքրիկ մի Մասիս` նա պիտի ուղիղ Մասիսին նայի,

Միակը լինի ողջ շրջակայքում:

Նա պիտի բազմի գյուղի կենտրոնում, բլուրի վրա,

Իսկ հետագայում`ճառագայթաձև

Լայն փողոցները պիտի գան հեռվից և հասնեն նրան`

Նոր գյուղին տալով մեծ անիվի ձև:

Գրասենյակը, դպրոցը, շենքը հիվանդանոցի

Ուրվագծում են արդեն հենց հիմա

Մոտավոր տեսքը գյուղի առաջին այն նոր փողոցի,

Որ և կասֆալտվի` քաղաքի նման:

Նորավարտ հսկա պահեստի շենքով սկիզբ է առնում

Երկրորդ փողոցը, որ արդեն, նայի՛ր,

Էլեկտրաղացով ու դարբնոցով է հիմա վերջանում

Եվ ձգտելու է այս օպերային…

Իսկ բնակելի տների շարքը կձգվի հետո,

Կոլխոզը քիչ էլ երբ հարստանա:

Ամեն ինչ կլինի, ամեն ինչ, այո՛, միայն թե հերթով:

Նախ` այսպես պալատը պիտի վերջանա:

Իսկ այդ պալատը, թեկուզ անցել է մեկ ու կես տարի,

Դեռ նոր է միայն իր ձևն ստանում:

Շինանյութերով ծածկված բլուրի բարձր կատարին

Նրա մի հարկն է միայն բարձրանում:

Դե ստիպված ես բերքահավաքի եռուն շրջանում

Եվ բրիգադից շինարարական

Շատերին վերցնել, որ հնձի գնան, աշխատեն կալում`

Բրիգադներում դաշտավարական:

Վրա է հասնում ամառը նորից: Պետք է շտապել,

Որ սյունաշարը գոնե վերջանա…

Եվ «բարի լույս»-ը ստիպեց հանկարծ նրան սթափվել:

Աղջիկն էլ կանգնած Թորգոմի առաջ:

- Ինչպե՞ս ես, հայրի՛կ, ի՞նչ է պատահել, ինչ շա՜տ ես քնում, -

Վերհիշել տվեց ձայնը աղջըկա

Անցյալ գիշերվա վարչության նիստը, վեճի առարկան,

Եվ վիրավորված դառը վերհուշից`

Նա պատասխանեց.

-Շնորհակալ եմ, ընկեր Երազիկ,

Լավ ծեծից հետո միշտ լավ են քնում:

Եվ երեխայի խռովկան տեսքով, Թորգոմը դժգոհ

Բարձրադիր տնից ցած իջավ արագ:

Անփույթ սուլոցով անցնում էր հանդարտ շորորվող այգով

Ամառնամուտի զեփյուռը բարակ:

II

Թորգոմն իջավ: Աչքի առաջ

Գյուղն էր փռվել թևատարած`

Ծանոթ այնքան և անճանաչ:

…Չկան արդեն տներն այն խեղճ,

Խոնավ, մթին ու ծխախեղդ,

Կքված, թեքված իրար վրա`

Մեկը վերև, մեկը` ցածում,

Մեկը մեկից խարխուլ ու ծուռ…

Հյուղակներն այն, որոնց վրա

Փռվում էր մի համատարած,

Խարխուլ կտուր – բարձր մի տեղ,

Մի տեղ ցածր. կտուր, որտեղ

Որ վերևից դիտող մեկին

Պիտի թվար մի անսիստեմ

Ինչ-որ շենքի անկապակից

Չվերծանվող հատակագիծ…

Կտուրներն այն, որոնց վրա

Խոտն էր աճում դեղնականաչ,

Կտուր, որտեղ ծուռտիկ մեջքով,

Իր իսկ տեսքից ինքն էլ դժգոհ,

Խոտի դեզն էր թառում, որի

Ավելի խեղճ օրինակը`

Ծուռտիկ դեզը չոր աթարի

Զարդարում էր տան նեղ բակը…

Իսկ ճեղքերից խարխուլ դռան

Ներս էր խուժում մայրամուտին

Հռնդացող քամին լեռան`

Ստիպելով պառավ տատին

Սոսնձի տեղ խմոր քսել

Այդ ճեղքերին լայնաբերան

Ու փակցընել նրանց վրա

Ինչ-որ թղթեր դեղնած ու սև`

Չիմանալով, որ իր ձեռքին

Էջերն են հին ժամագրքի…

Անց է կացել քանի՞ տարի:

Իսկ հապա դու շուրջդ նայիր:

Նոր քարաշեն տներն ահա

Իրենց արձակ պատշգամբով,

Այգիներն սաղարթն ահա`

Ալիքավոր իրենց թմբով.

Լայն խճուղին, որ գետի պես

Հեռվից եկել ու վարարել,

Նեղ ու ծուռտիկ քուչաների

Կերպարանքն է ջնջել տարել:

Եվ դպրոցին հապա նայիր`

Տուֆաքարե այս հսկային,

Նայիր կալին կոլխոզային,

Որ այնպես է հարթված ու լայն,

Ասես լինի մեծ քաղաքի

Օդանավի արձակ կայան:

Եզրին նրա, իրար հանդեպ,

Մեծ ու Փոքր Մասիսների

Խստաբարո հայացքի դեմ,

Բարձրանում են երկու մեծ դեզ,

Ի՜նչ դեզ: Կարծես մեկը դիտմամբ

Մտածել էր խոտից սարքել

Մեծ ու Փոքր Մասիսների

Հսկայական երկու մակետ…

III

Իրարանցում է գոմերի առաջ:

Ասես ողջ գյուղը քնից վեր թռած

Ոտքի է ելել, հավաքվել այնտեղ:

Դեռ առավոտը չի բացվել կարգին,

Լոկ հորիզոնն է սփրթնել տեղ-տեղ,

Մինչ քարափներում, լանջերում լեռան

Գիշերվա մութն է դեռ նստել հանգիստ:

Վաղ առավոտվա մթնոլորտը ջինջ

Լցված է հիմա հազար ձայներով:

Դոփելով հողը իր սմբակներով`

Զիլ խրխնջում է հովատակ մի ձի,

Եվ կարծես դաղված այդ հզոր կանչից,

Տրտինգ է տալիս զամբիկը ջահել`

Պատրաստ մոտակա սարերն արշավել:

Հարևան գոմում`հորթ, երինջ ու կով,

Եվ փոքր-ինչ այն կողմ` հոտը ոչխարի:

Այնտեղ էլ արդեն այծի մկմկոց,

Հորթերի բառաչ ու մայուն գառի:

Եվ մեծ զարթոնքից այդ աղմըկալի

Նույնիսկ արևն է քնից արթնանում,

Ու մնաց մարդիկ, որ արդեն վաղուց

Ոտքի են ելել, գնում են գալիս:

- Շուտ արա, ա՛յ մարդ, օրը ճա՜շ դառավ, -

Ամբողջ կալով մեկ զիլ ձայնն է թնդում

Նորից Հեղուշի, որ ամեն տարի

Դանդաղելու մեջ մարդուն կշտամբում,

Շտապեցնում է, ինքն էլ շտապում,

Եվ ամեն տարի (դարձել է առած)

Յայլաղ է հասնում ամենից առաջ:

Իսկ նրա մարդը, հայտնի գառնարած,

Որ հանգերով է շատ հաճախ խոսում,

Եվ այդ պատճառով կոլխոզում նրան

«Առանց քյամանչի աշուղ» են ասում,-

Հենց այդ խոսքին է կարծես սպասում.

- Օրը ճա՜շ դառավ, օրը ճա՜շ դառավ…

Ա՛յ դու երեսուն տարեկան պառավ,

Դու էդ քո ստով գլուխս տարար:

Թե ճաշ չի դառել, թող դառնա խաշի՜լ,

Էլ բավակա՜ն է, հոգիս մի՛ մաշիր:

Ես չունեմ քեզ հետ էլ ոչ մի հաշիվ:

Ոչ օրն է հինը, ոչ էլ Արտոն.

Իմ շալակի տեղ` ահա ԶԻՍ ավտոն:

Դե, խնդրեմ նստիր, ուր կուզես քշիր,

Եվ թող, որ Արտոդ իր հոտը քշի…

Պատճառելով ուրախ ծիծաղ` իսկույն Արտոն

Իր գառների հոտն է քշում սարահարթով:

Ոչխարների հոտերն արդեն հավանաբար

Կես են անու յայլաղ տանող սարի ճամփան:

Այգաբացին ոչ նախիրն է մնում տեղում,

Ոչ ձիերի երամակը:

Այսպես` գյուղում

Երբ արտերում հասկակալած

Իր ճտերով հավն է կորչում,

Երբ դաշտերում ծաղիկ-կանաչ

Խոտհնձի են մարդկանց կոչում,

Երբ կարող են նախիր ու հոտ,

Չունենալով արձակ արոտ,

Ամեն վայրկյան տալ մի վնաս,

Բերան զարկել ցորեն-գարուն, -

Ֆերմաները գյուղը թողած

Դեպի յայլաղ են բարձրանում:

Եվ մինչ Արտոն խոսքից հետո իր հարգալից

Անմիջապես հոտն է շարժում ուլ ու գառի,

Մեքենավար Արշավիրը ԶԻՍ-ն է իսկույն գործի դնում:

Կթվոր կանայք աղմկում են, կանչում, գոչում`

Խլացնելով անգամ ձայնը մեքենայի:

Երեխեքը թռվռում են ավտոյի շուրջ`

Խանգարելով սրա-նրա շտապ քայլին:

Կիսով բարձված ԶԻՍ մեքենան

Զբաղեցնում է մեկ-մենակ

Հեղուշն իր յոթ տղաներով:

Դե ի՜նչ կասես, հո հասարակ

Կթվոր չէ նա, այլև արդեն

Տե՛ս. «Մայրական փառք» ստացած

Հերոս մի մայր,

Որի համար

ԶԻՍ-ն էլ քիչ է, եթե կուզեք:

Դե, ինքներդ ահա տեսեք:

Յոթ երեխա` իրար նման,

Ասես ելած լոկ մի ձվից,

Նույն մազերը` սաթի նման,

Նույն աչքերը` ծովից ծավի,

Հագուստներն իսկ իրար նման`

Նույն կտորից ու նույն ձևի:

Յոթ երեխա` յոթն էլ տղա

Եվ յոթի մեջ` ոչ մի աղջիկ:

- Դե պատճառը հենց էդ եղավ, -

Հեղինեն է մեկ-մեկ բացվում, -

Ուզում էի ծնվի աղջիկ,

Բայց ծնվում էր նորից տղա,

Նորից էի բախտս փորձում,

Եվ էդպես էլ աղջիկ չեղավ…

Եվ Հեղինեն շրջապատված

Իր յոթ կայտառ տղաներով,

Գլխին կապած կապույտ լաչակ,

Հագին գոգնոցը սպիտակ,

Իր աչքերով մեծ ու վճիտ

Ծիծաղում է չարաճճի…

IV

Յայլաղ տանող ճամփան բանուկ

Ասես երկինք է քեզ տանում:

Ձգվում է նա ոլորվելով,

Մեկ` ընկնելով, մեկ ելնելով.

Կախվում է նա կիրճի վրա`

Ասես նրա խորքն է չափում.

Թառում է նա լանջին լեռան`

Ասես խաղում «տափուկ-տափուկ».

Հետո կատարն է բարձրանում`

Ասես մի պահ շունչ է առնում

Այն կալաչափ տափարակին,

Ուր երբ արևն է խոնարհվում,

Թվում է, թե ձեռքդ պարզես

Կհասցնես արեգակին:

Եվ չնայած արևն այդքան

Մոտ է թվում այդ կատարին,

Բայց և այնպես բոլոր տարին

Նրա վրա ձյուն կա ու կա:

Սարն էլ հսկա գնդի նման

Կլոր` ասես հղկված ձեռով,

Հասկանալի այդ պատճառով

Գնդասար է կոչվում հիմա:

Հեղուշն արդեն տեղ է հասել,

Եվ չուզելով զուր սպասել

Ուշ մնացած ընկերներին,

Կապոցներն է քանդում-հանում,

Իր դույլերն է լավ լվանում`

Աչքի տակով հետևելով

Ճլվլացող տղաներին,

Որ աղմուկով, ուրախ ճիչով

Կանաչների, սեզի միջով

Թռչկոտում են, ծաղիկ քաղում,

Ընկնում, ելնում, տարված խաղում:

Մկրտիչն է հասնում շուտով

Վրնջացող իր աշխետով:

-Բարև՜, Հեղո՛ւշ:

-Հազա՛ր բարի…

-Բարի գալո՜ւստ, ընկեր վարիչ…

-Բարի լո՛ւյս Ձեզ:

-Բարո՛վ հազար…

Ու դեռ չանցած մեկ-երկու ժամ,

Տեղ են հասնում բոլորն արդեն:

Չանցած ևս մեկ-երկու ժամ

Տեղավորվում, հանգստանում

Սա` հոլիկում, նա` վրանում

Ու ելնում են նորից ոտի`

Սպասելով մեկն իր հոտին ,

Մեկը` դարձին իր կովերի,

Որ գալիս են, ձգվում վերից:

-Ո՞նց վերջացավ, ընկեր վարիչ,-

Բոլորի տեղ հարց է տալիս

Հեղուշը, երբ իրիկնանում

Ու հոտերը դաշտ են գնում:

-Ոնց վերջացա՞վ: Առաջվա պե՛ս, -

Մկրտիչն է պատասխանում: -

Թորգոմն էլի չի հասկանում,

Մեղադրում է և՛ ինձ, և՛ քեզ,

Որ մենք կյանքի հետ չենք գնում,

Ետ ենք մնում:

-Թող ի՜ր մասին ,

Իր պալատի մասին խոսի:

-Խոսում էլ է, ի՛նչ ես կարծում,

Բա թաքցնել էլ հո չի փորձում:

Եվ զրույցը դառնում է լուրջ`

Պտտվելով անցյալ օրվա

Կոլվարչության ժողովի շուրջ:

I

Ողջ շրջանը գիտեր նրանց`

Ե՛վ Մկրտչին, և՛ Թորգոմին,

Իբրև երկու շատ մտերիմ

Ու հինավուրց բարեկամի:

Ապրած գյուղում այս միևնույն

Եվ համարյա հասակակից`

Մտերիմներ էին նրանք

Պատանության վաղ հասակից:

Մեկտեղ տարել բատրակության

Ծանր ու դժվար օրերը հին,

Մեկտեղ էին նրանք հասել

Սովետական մեր օրերին:

Եվ մոտ երկու տասնյակ տարի

Ընկերները այս մտերիմ

Մեկտեղ էին գործում, բանում.

Մինչ Թորգոմը կոլխոզն էր միշտ

Մկրտիչը նույնքան տարի

Աշխատում էր իբրև վարիչ

Այն ֆերմայի, որի համար

Գժտվել էին ոչ թե երեկ,

Այլ դեռևս անցյալ տարի:

-Չէ, որ այդպես է, ախպեր ջան, արի

Կոլխոզ վարչության նիստ հրավիրենք,

Այնտեղ դու վեր կաց առաջարկդ արա,

Թե չէ քո տան մեջ և տնավարի

Այս եղանակով…- Թորգոմը մռայլ

Ընդհատեց խոսքը, երբ անցած տարի

Իր միտքը հայտնեց Մկրտիչը նրան:

-Նիստ հրավիրենք, թե ուզում ես դու,-

Ու Մկրտիչը շուտ ոտքի ելավ,

Թորգոմն իր հերթին շփոթվեց.

-Դե լա՜վ,

Դու գոնե, եղբայր, թեյդ պրծնեիր:

-Շնորհակա՜լ եմ… Դե՛, ցտեսություն…

Նույն միտքը կրկնեց Մկրտիչը նիստում.

-Ձեր աչքի առաջ տասնյոթ տարի

Ես աշխատում եմ ֆերմայի վարիչ:

Շա՜տ բան է փոխվել- քայլել ենք առաջ,

Գյուղը դարձել նոր ու անճանաչ:

Շատ բան է փոխվել: Բայց իմ կարծիքով

Չենք կարող լինել ֆերմայից մենք գոհ:

Դեռ աշխատում ենք մենք տնավարի.

Նայում ենք հորթին, ուլին ու գառին

Այնպես` մի տեսակ կիսախուփ աչքով…

Վերցնենք ոչխարը: Մեր խեղճ ոչխարից

Մենք հո չենք կարող կաթի ծով կթել:

Իսկ բուրդը հապա` չորս –հինգ սամաթել:

Իսկ բո՜ւրդը… Դա էլ գաղտնի՞ք է միթե:

Յուրաքանչյուրը ձեզանից գիտե,

Թե անցյալ տարի բրդի մթերման

Պլանը ինչպես կատարեց ֆերման:

Ի՞նչ պիտի անենք հապա այս տարի,

Եթե կոլխոզը թերակատարի…

-Ի՞նչ է մնում, որ ի՞նչ անենք, -

Ոտքի ելավ նստած տեղից:

Դանել քեռին ու ձայն տվեց,-

Ուրիշ հնար ու ճար չունենք:

Մկրտիչը վրա բերեց.

-Անցյալ ձմեռ մեր կարճատև դասընթացում

Ես իմացա, որ մի հայտնի պրոֆեսոր

Հայաստանի սովխոզներից մեկում այսօր

Մթերատու մի ոչխար է արդեն բուծում:

Այդ ոչխարը դիմացկուն է ցուրտ ու շոգին

Այնպես, ինչպես մեր տեղական ծանոթ մաքին:

Եվ ամենից գլխավորը` տալիս է բուրդ,

Որ և՛ առատ է քանակով, և՛ կիսանուրբ:

-Ո՛չ, դա ճիշտ չէ, ոչխարները լավ բրդատու

Նախ` կաթնով չեն, հետո` բնավ չունեն դմակ,-

Բացականչեց իր աթոռից Թորգոմն ազդու,-

Մեզ հիմարի տեղ մի դնի, մենք էլ մի քիչ

Խելքի կտոր ունենք, այո, ընկեր Միկիչ:

-Դա նոր ցեղ է, ավելի շուտ` մի նոր տեսակ

Ե՛վ դիմացկուն, և՛ կրկնակի մթերատու,-

Շարունակեց Մկրտիչը հանգիտս ու սառ,

Նախագահի հուզմունքն ասես չէր նկատում:

Այն ընդգծված միտումնավոր սառնությունից

Նախագահը է՛լ ավելի խիստ տաքացավ,

Եվ Մկրտչի խոսքը կիսատ` թռավ տեղից,

Խոսքի համար թույլտվություն դեռ չստացած.

-Չէ, ընկերներ, ես այս խնդրում…

-Ինչո՞ւ տեղից,-

Ոտքի ելավ այդ ժողովում նախագահող

Եղյան Կարոն:

-Ներողություն, ձայն եմ խնդրում:

Չէ, ընկերներ, ես այս խնդրում

Համաձայն չեմ մեր վարիչին,

Մեր հարգելի Մկրտչին:

Ես չեմ ուզում վիրավորվել,

Այլ խոսում եմ անկեղծորեն:

Դատում է նա ոչ թե իբրև

Մի ղեկավար կոլխոզային,

Այլ լոկ իբրև մենատնտես,

Մի մասնավոր տանտիրոջ պես:

Նա վարիչն է մեր ֆերմայի

Եվ ուզում է, ձգտում ֆերման

Ամեն ձևով առաջ տանել`

Մոռանալով հաշվի առնել,

Թե կոլխոզի, գյուղի համար

Որքան էժան-թանկ կնստի:

Նա սխալ է դատում, ըստ իս:

-Ինչո՞վ եղավ անօգտակար,

Որ մենք, Թորգո՛մ, անցյալ տարի

Հինգ ցեղական ցուլեր բերինք,-

Ասաց Մկրտիչն հաշտարար:

-Քո ցուլերով գլուխ տարար,-

Փակելով դուռը հաշտության`

Ասաց Թորգոմը բարկությամբ,-

Ցուլեր բերինք և դրանով

Քո ֆերմայի հարցը փակվեց:

Ցուլե՜ր-ցուլե՜ր գլուխ տանում,

Եղբայր, արդեն համն ես հանում:

Երեկ` ցուլեր, այսօր` ոչխար

Ինչ-որ կիսափափուկ բրդով,

Իսկ էգուց էլ մեկ էլ տեսար

Քո սահմանած այդ լավ հերթով

Եկար հասար մինչև անգամ

Ինչ-որ կիսա-անգորական

Այծի…Եղբայր, խնդրեմ ասա,

Կոլխոզային ֆերմա՞ է սա,

Թե՞ տոհմային կայան.

Հետո

Խնդրեմ էդ քո էծերը թող

Եվ մտածիր, ընկեր անգին.

Մեր առաջ կա ավելի մեծ

Եվ լուրջ խնդիր, Հայրենիքին,

Պետությանը և ամենքիս

Հա՛ց, հա՜ց է պետք:

Պետք է երբեք

Մենք այս բանը չմոռանանք

Եվ մեկընդմիշտ լավ հասկանանք.

Գլխավորը հա՛ցն է, հա՜ցը

Եվ ոչ թե գառն ու մաքին:

Ես այսպես եմ դնում հարցը,-

Մեր պետությունն ու մեր պարտիան,

Որ որոշում են ընդունել

Երկու ու կես ամիս առաջ

Ո՛չ թե հորթի, ուլի, գառի,

Այլ ցորենի և հաճարի`

Հա՜ցի մասին, հացի՜:

Ահա՛,

Ես այսպես եմ նայում հարցին:

-Նայիր, շատ էլ լավ ես անում,

Մենք էլ այդ լավ ենք հասկանում:

Իսկ ինչ կասես բրդի մասին,-

Ասաց Հեղուշը բարձրաձայն

Եվ ձեռք մեկնեց, որ խնդրի ձայն:

Ոտքի կանգնեց Կարոն սակայն:

Եվ նա խոսեց կարճ ու հակիրճ:

Զուր չէ, որ դեռ նրա հագին

Համազգեստն է զինվորական:

Միջադեպից ֆինլանդական

Մինչև օրը հաղթանակի

Բացակա է եղել գյուղից,

Կտրվել է ջրից-հողից,

Նույն այդ հողի-ջրի համար

Անցել հազար հող ու ջրից,

Դաղվել ցրտից, խաշվել հրից:

Երկրորդ օրը վերադարձի

Կարոն իսկույն կպավ գործի:

Կոլխոզնիկի հոգին նրա

Կարոտել է արտ ու մարգին:

Նշանակվեց բրիգադավար

Եվ մեծ սիրով կպավ գործի:

Ցուցանիշներն անցյալ տարվա

Ողջ շրջանում դղրդացին.

Իր մշակած բրիգադի

Մեկ հեկտարից Կարոն տվեց

Քսանհինգ ցենտներ հացահատիկ

(Երբ խոստացել էր տասնըվեց),

Նա հերոսի կոչման հասավ:

Ողջ երկիրը նրան տեսավ

«Սովետական Հայաստան» – ում`

Կրծքի վրա – զինվորական

Շքանշան- մեդալների մյուս կողքին

Ամրացված Ոսկե Աստղն աշխատանքի:

Եղյան Կարոն նույն ժամանակ

Քարտուղարն էր և պարտկոմի:

Ու սկսեց երբ նա խոսել,

Երակների մեջ Թորգոմի

Արյունն այնպես արագ հոսեց,

Որ նա կարմրեց միանգամից:

Հավատում էր նա Եղյանին,

Համոզված էր, որ նա իրեն

Մկրտչի դեմ կպաշտպանի:

Սակայն Կարոն այլ կերպ խոսեց,

Խոսեց ազդու, ոգևորված.

-Այնպես կոնկրետ հարց է դրված,

Այնինչ ըն կեր Թորգոմն այստեղ

Իրեն իզուր գցեց դես-դեն:

Գլխավորը հացն է, այո՛,

Մենք այդ գիտենք և լա՛վ գիտենք,

Բայց Մկրտիչն այստեղ մի՞թե

Հարց դրեց նման ձևով`

Թե արտերը թողնենք անցել,

Թողնենք խոզան, թողնենք խոպան.

Ո՞վ է նման հարց հարուցել,

Ընկեր Թորգոմ, ասեք հապա:

-Դու, սիրելի ընկեր Թորգոմ,

Դու քիչ առաջ Մկրտիչին

Անվանեցիր մենատնտես,

Ճիշտ է, ո՛չ լուրջ, այլ հենց այնպես,

Բարկությունից: Իսկ ինձ համար

Միանգամայն պարզ է հիմա,

Որ քեզ բնավ դուր չի գալիս,

Երբ բացերդ են քեզ ցույց տալիս:

Մենատնտե՜ս… Չէ՛, այս դեպքում

Պետք է արդեն քեզ մեծարել

Հենց այդ խոսքով, քե՛զ, սիրելի՛ս:

Խնդիրն այստեղ ոչ թե մաքուն,

Ոչ էլ կոնկրետ մեր կոլխոզի

Մթերմանն է վերաբերում:

Պետք է նայել մի քիչ հեռու,

Աչքը պոկել իր սեփական

Տան նեղ բակից և պետական

Վերաբերմունք ցուցաբերել:

Գիտեք, որ մեր ռեսպուբլիկան

Արտադրում է արդեն հրեն

Մետաքս, մահուդ: Ի՞նչ եք կարծում,

Գործարանը իր սեփական

Հումքը պիտի ունենա՞, թե՞…

Ես կարծում եմ` պարզ է արդեն:

Հացի հարցը մի կողմն է լոկ:

Պետք է հարցին նայել խելոք,-

Թորգոմն էլի ելավ ոտքի:

Բո՜ւրդը: Շա՛տ լավ, ընկեր անգին,

Իսկ ի՞նչ կասեք դուք դմակի,

Իսկ ինչ կասեք հապա մսի,

Իսկ ի՞նչ կասեք կաթի մասին:

Հ՞ը, Մկրտիչ: Թե՞ միգուցե

Դու կարող ես մինչև անգամ

Եվ կաթ և յո՞ւղ բրդից քամել,

Գուցե միջո՞ց կա գիտական:

Հապա եղբայր, բարի եղիր,

Տետրակներդ մի լավ պեղիր,

Գուցե գտնես:

Սա, իհա՛րկե,

Ոչ ծաղրանք է, ոչ հանաք է:

Բանը այն է.

Եվ նա ուղիղ

Դիմեց արդեն ողջ ժողովին,

Տարակուսանք ու վախ ցանեց,-

Թե դեռևս կասկած կա մեծ,

Որ ոչխարից այդ բրդատու

Իբըր շատ քիչ կաթ են կթում…

-Չես վախեցնի դու մեզ կաթով,-

Ձայն խնդրելով ցուցամատով,

Հեղուշն իսկույն ելավ ոտքի`

Իր յոթերորդ տղան գրկին:

Մկրտիչը ճիշտ հարց դրեց,

Կարոն էլ լավ բացատըրեց:

Ինչ մնում է կաթ ու յուղին,

Մենք գտել ենք արդեն ուղին:

Կաթն ու յուղը իբրև կանոն,

Կովն է տալու հիմնականում.

Խնդրեմ հաշվեք` ամբողջ տարին

Նոր տեսակի այդ ոչխարի

Կաթի պակասն ինչքա՞ն է, ես

Խոստանում եմ հենց այստեղ ձեզ.

Իմ կովերի բրիգադից

Լիտր առ լիտր ձեր այդ կաթի

Ողջ պակասը լրացընել:

Եվ ցուցարար եղանակով`

Երեխային երկու ձեռքով

Ամուր գրկած ուզեց նստել…

Ծափեր եղան այստեղ-այնտեղ,

Եվ շաղ եկան ձայներ չորս կողմ:

Իսկ աղմուկը երբ հանդարտեց,

Կարապետի վերջին խոսքով

Վարչության նիստը ավարտվեց:

-Թորգոմ ախպեր,

Դե ձեռքդ բեր,

Ի՞նչ ես թթվել, տո՛, տնաշեն,

Էսպես գնա` քեզ կմաշե՜ս,-

Մկրտիչը ասաց նրան`

Ընկերոջն իր, նիստից հետո:

-Դու լավ կանես, որ ձեռք քաշես

Այդ կատակից: Հիշիր հետո`

Ծիծաղում է նա լիաթոք,

Ով որ վերջում է ծիծաղում,-

Թորգոմն ասաց կծու-կծու,-

Դեռ կա շրջկոմ, դեռ կա պարտիա,

Միայն այնտեղ պիտի պարզվի

Ով է հաղթող, ով է պարտված:

-Թորգոմ, եթե հույսդ այն է,

Որ մեր պարտիան դեռ այդ մասին

Չունի պլան կամ որոշում,

Միտդ պահիր ինչ եմ ասում.

Դրան երկար չես սպասի:

Հարցը շատ է հասունացել,

Միայն դու ես քնով անցել…

-Դեռ սպասիր, հոգուդ մատաղ,

Շրջկոմ գնանք առավոտ վաղ,-

Տեսնենք ով է քնել անցել,-

Ասաց Թորգոմն սպառնական,

Եվ թողնելով անպատասխան

«Գիշեր բարի», «ցտեսություն»,

Քայլերն ուղղեց դեպ իրենց տուն:

II

Աղմուկ հանած`վեճը հասավ իրոք

Մինչև շրջանային պարտիական բյուրո:

Դեռ հերթական նիստի օրը չէր էլ հասել,

Դեռ մնում էր նրանց մի փոքր էլ սպասել:

Անցան օրեր: Մի օր երբ որ փոստը եկավ,

Ու թերթերը օրվա երբ բացեցին`գյուղում

Աշխույժ իրարանցում ու խլրտում ընկավ:

Մկրտիչի դեմքին մեղմ ժպիտ էր խաղում,

Կարծես նա այդ թերթին սպասում էր վաղուց,

Ինչպես սպասում են բարեկամի թղթին:

Եվ այդ պատճառով էլ, առանց զարմանալու,

Ծարավածի նման վրա ընկավ թերթին:

Մինչդեռ նախագահը` թերթը ձեռք վերցնելով,

Խոշոր վերնագիրը անձայն ընթերցելով,

Զարմանքից քար կտրեց, թերթը ձեռքից թողեց,

Կարծես թե մատները լրագիրը դաղեց:

Չէր հավատում աչքին և ընթերցեց նորից:

Պարզ գրված էր սևով սպիտակի վրա.

«Եռամյա պլան»…

…Լուրը թռավ,

Լուրը մեկից, միանգամից

Անցկենալով բերնեբերան

Փռվեց ամբողջ գյուղի վրա.

-Նոր որոշում կա Կենտկոմից

Ֆերմաների վերաբերյալ:

-Նոր մեծ պլան:

- Երեք տարվա:

Ո՞վ է ասում:

-Թերթը, նայի՛ր:

-Տուր մի նայեմ:

- Ահա՛, նայի՜ր…

Թերթը անցնում է ձեռքեձեռք,

Աչքը անցնում է տեղից տող:

-Տեսե՜ք, տղե՛րք, ապա, տեսեք,

Մեր մասին է գրված կարծես,

Հենց մեր գյուղի, մեր կոլխոզի:

-Ա՜յ նախագահ, դե եկ խոսիր,

Հը՞, դու հիմա էլ ի՞նչ կասես:

Բայց չի լսում Թորգոմն ասես,

Հափշտակված` թերթն է կարդում:

Նույն այդ պահին ներս է մտնում

Մկրտիչը.

-Ա՞յ իմաստուն,

Ախար էդ ո՞նց իմացար դու,

Որ նոր պլան է պատրաստում

Պետությունը, - այս-այն կողմից

Ձայն են տալիս նրան:

Իսկ նա

Ժպտում է և պատասխանում:

-Դուք չէ՞ք ապրում էս աշխարհում,

Թե՞ երկնքից նոր իջաք ցած:

Ինչպե՞ս թե ես ոնց իմացա:

Իմաստության ոչինչ չկա:

Պետությունը սովետական…

Ախար չէ՞ որ նա այլ բան չի,

Քան ես ու դու, ամենքս մենք`

Սովետական քաղաքացիք:

Որոշումն էլ հո երկնքից,

Օդից հո չենք ներքև բերում:

Այն, ինչ այստեղ ինչ որ Միկիչ,

Ինչ որ Ալի, Իվան, Կարո

Մտածում են կամ կամենում,

Աներևույթ ճանապարհով

Հասնում է վեր` Մոսկվա, Կրեմլ,

Հասնում է մեր պարտկենտկոմին

Ժողովուրդն ինչ որ խոսում,

Կազմակերպված և ավելի

Հարստացած ետ է գալիս,

Վերադառնում է մեզ նորից:

Եվ ինչ, ահա նոր որոշում:

Բարձր, ինչպես բարձրախոսում

Մեր սեփական ձայնն ենք լսում

Ամեն մի նոր պլանի մեջ:

Լսողների դեմքի վրա

Պայծառ ժպիտ է նկատվում:

Մեկն ուսին է խփում նրա,

Մեկը` բոթում կամ կսմթում,

Իսկ Թորգոմը…չի նկատում,

Իսկ Թորգոմը… թերթն է կարդում:

-Պարզ է հիմա, պա՛րզ ու որոշ,-

Ընթերցումը ավարտելով

Նախագահը ելավ ոտքի:-

Ներիր դու ինձ, ախպեր Միկիչ:

Ներիր, որ ես հիմարացա:

Իմ սխալը նոր հասկացա…

Մինչ երկու զույգ ժպտուն աչքեր

Սևեռվում են իրար վրա,

Մի պահ սուզվում իրար խորքում,

Երկու ձեռքեր սեղմում իրար

Եվ պահ հետո եղբայրաբար

Փաթաթվում են, իրար գրկում:

III

Պարտիական և կոլխոզի ժողովներում

Լուրջ քննարկվեց մեծ պլանը երեք տարվա:

Իր ելույթում Թորգոմն ասաց.

-Ինձ չեմ ներում,

Որ ես հացի բարձր բերքի հարցով տարված,

Ինչպես հարկն է` քաղցր աչքով չէի նայում

Մեր կովերին, ուլ ու գառին, մեր ոչխարին…

Ֆերման կիսվեց` բաժանվեց կովը ոչխարից,

Եվ Հեղուշը, Մկրտիչի առաջարկով,

Նոր ֆերմայում առաջ քաշվեց իբրև վարիչ:

Իսկ Միկիչը իսկույն մեկնեց տոհմակայան,

Որ գյուղ բերի ոչխարները այն բրդատու:

Այդ ոչխարի հոտը պիտի պահեր Արան,

Մկրտիչը միայն նրան էր հավատում:

I

Ուշ գիշեր է: Գյուղի վրա արդեն քնած

Տարածվել է հանդարտություն մի անձկալի:

Միայն կալսիչն է աղմըկում, այն մեքենան,

Որի ձայնը անպակաս է ամռան կալից:

Կարոն, նստած սեղանի դեմ,

Ինքնահոսով (թանկ նվերը քեռի Յանի`

Սլովակյան նախկին խառատ-պարտիզանի,

Որ Կարոյին է ընծայել:

Երբ Սոֆիա են մերոնց մտել),

Նա նամակ է գրում հիմա

Իր ընկերոջը` Սերգեյին:

Մի պահ տրվում է մտքերին…

…Անց կենալով կռվի դաժան

Անագորույն ճանապարհով

Միշտ միասին և անբաժան`

Ռուս Սերգեն ու հայ Կարոն

Մաքառումով ու պայքարով

Պերեկոպից Բեռլին հասան`

Իրենց սրտում արծածելով

Խաղաղ կյանքի կրակն այրող:

Հաղթանակով ետ դառնալով

Ամեն մեկը դեպի իր տուն,

Նրանք տարան իրենց սրտում

Մի այնպիսի մտերմություն,

Որ ոսկու պես չի ժանգոտում:

Փոստի բանուկ ճանապարհով

Անվերջ եկան ու գնացին

Նամակները հարանման`

Զինվորական սովորությամբ

Հատուկ ծալված` սրտի նման:

Բարևներ ու ցանկություններ

Եվ հարցումներ խիստ գործնական.

-Ձեր կոլխոզում ի՞նչն է պակաս…

-Դուք ի՛նչ ունեք և ի՛նչ չունեք…

-Հարցնում է քեզ Խեչան քեռին

Դաշտապաշտպան անտառներից:

Ձեզ մոտ ո՞ր ծառն է լավ աճում:

-Ախր չունենք մենք սերմ կեչու…

-Սերմը ոչինչ, մենք կուղարկենք:

Մի դու գրիր` ո՞նց եք անում,

Որ այնպես լավ է դիմանում

Ձեր պանիրը «Դարալագյազ»

(Որ կերել ենք մենք ֆրոնտում):

Նա շատ շուտ է մեզ մոտ հոտում:

Գրիր տեսնենք ինչն է պակաս:

-Դա հեշտ է շատ: Մի դու ասա.

Մեկ հեկտարից ինչքա՞ն կտաք…

-Կանչում ենք ձեզ սոնցմրցության:

Ձեր լիազորն եմ ես այստեղ,

Իսկ քեզ այնտեղ` ձեզ մոտ, անշուշտ,

Մեր վստահված անձն ենք հաշվում…

Նամակներն են գնում-դառնում,

Եվ հեռակա նամակներով

Երկու մեծ գյուղ, երկու կոլխոզ

Իրար հետ են ծանոթանում:

-Ձեզ բարևներ Դանել քեռուց,

Նա քեզ շատ է մտաբերում,

Հարցնում է նա` մեղվանոցից

Ինչքա՞ն է ձեր բերքը միջին:

-Հա՛, բարևիր և Մկրտչին,

Հայտնիր նրան, որ փաթեթով

Նա կստանա, և շատ շուտով,

Շատ օգտակար մի բրոշյուր

Ե՛վ ֆերմայի, և՛ իր համար:

Այսպես ահա`

ամեն նամակ,

Որ գնում է ու ետ դառնում,

Պատկանում է ամբողջ գյուղին,

Ողջ կոլխոզին է պատկանում:

Բանն այս ձևով այնտեղ հասավ,

Որ երբ Կարոն անցած ձմեռ

Այցի գնաց Բորիսովո,

Ոչ թե միայն Սերգեյը մեր,

Այլ նրա հետ կոլխոզը ողջ

Դիմավորեց Կարապետին,

Որպես մոտիկ հարազատի:

Եվ կատարվեց նույնը նաև

Այս գարնանը: Շրջգործկոմի

Շոֆեր Հայկը միտն է պահել

Ու պատմում է սրան-նրան:

Դեռ չհասած Սովետաշեն,

Նա կանգնում է ջուր վերցնելու

Եվ ուզում է շարժվել առաջ,

Երբ մի քանի երեխաներ

Ճանապարհին են կտրում նրանց:

-Այս ի՞նչ գյուղ է, երեխաներ,-

Լսվում է ձայնը Սերգեյի:

-Դե մեր գյուղն է, էլ ո՞ւմ, քեռի:

-Ա՜յ դու ճստիկ, - և մեղմաձայն

Ծիծաղում է ուրախ քեռին:-

Այդ իմացանք, բայց դուք ասեք

Ո՞նց է կոչվում:

-Սովետաշե՛ն:

-Իսկ դուք, քեռի, ո՞վ կլինեք,-

Երեխան է հարցնում հիմա:

Ծիծաղում է քեռին կամաց,

Ուշացնում է պատասխանել:

Երեխեքը մոտ են գալիս,

Մի պահ նայում, զննում նրան,

Եվ ի՜նչ…

Հանկարծ միանգամից

Եվ համարյա միաբերան

Բղավում են.

-Սերգե՜յ քեռի…

Աղմկում են, ուրախ կանչում.

-Տո, մենք ինչպես չհասկացանք…

Եվ թողնում են ու գյուղ փախչում,

Որ շուտ հայտնեն լուրն ամենքին`

Մոռանալով մանկան նման,

Չհիշելով, որ մեքենան

Իրենցից լավ վազել գիտի…

II

Ահա նորից անասնաբույժ

Ընկերոջն է գրում Կարոն:

Ե՛վ իր կողմից, և՛ ողջ գյուղի

Նախ հղում է հազար բարով,

Այնուհետև պատմում սիրով,

Իր, կոլխոզի կյանքից: Կարոն

Նույնիսկ ինքն էլ չի նկատում,

Թե աննկատ խոսքը մեկ էլ

Ինչպես հանկարծ հեռվից եկել

Ֆերմայի շուրջն է պտըտում:

-«Մեր կողմերում հնուց ի վեր

Սովորույթ է. ամեն ձմեռ

Ձյունն է պատում երբ քար ու սար`

Խորխորատներ, ծերպեր, ձորեր

Դարձնելով հարթ հավասար,-

Ոչխարների հոտերը հոծ

Միշտ քշում են ձմեռանոց:

Լեռներն այնտեղ բուրգերի պես

Բարձրանում են իրար վրա,

Բազմահարկ են կազմում ասես.

Ձորերն, ինչպես թրեր հատու

Նրանց լանջերն են կտրատում`

Բաց անելով լայնաբերան

Քարափներ ու անտակ վիհեր:

Այդ ձորերը քարայծների

Հայրենիքն է: Ձորի միջով

Մեկ էլ տեսար սլացավ վեր

Կամ թե հարյուր մետր վերից`

Ուղղահայաց քարափներից

Լողորդի պես ներքև նետվեց

Ահաբեկված մի խենթ քարայծ`

Միշտ ընկնելով եղջյուրներին,

Որ նման են զույգ ծառերի

Նրա գլխում արմատ խրած…

Եվ մեր այդ վեհ լեռնաշխարհի

Համարյա թե ամեն սարի,

Ամեն վիհի, քարափի մեջ

Բացվում է մի փոքրիկ կամ մեծ,

Նեղ կամ արձակ

Մութ քարանձավ:

Սովորությամբ մեր պապերի,

Գուցե արդեն երկար դարեր,

Այս կողմերում կարգ է դառել.

Ամեն ձմեռ, ամեն տարի

Ղշլաղ քշված հոտը պահել

Այս այրերում հսկայական:

Ի՞նչ կա այստեղ անբընական:

Դատողությամբ առողջ ու պարզ

Այլ կերպ վարվել չէր կարելի.

Քարայրը նախ` տաք է, ապա`

Լավ պահում է ու պահպանում

Հոտը գողից ու գայլերից:

Այսպես են միշտ ձիգ դարերից

Մինչև այսօր դատել մերոնք,

Եվ նրանց հետ, Սերգե՛յ, ես էլ:

Ինչպես անցներ մեր մտքերով,

Թե գեղեցիկ մի օր կգա,

Եվ այն, ինչ որ խիստ բնական,

Պարզ էր թվում մեր բոլորին,

Կհարուցի կասկած խորին:

Եվ հարուցեց

Կասկածն այդ մեծ

Քեզ քաջ հայտնի Միկիչ քեռին:

Երեկ եկավ դիմեց նախ ինձ,

Թե սխալ է – հոտ ու նախիր-

Տանել պահել քարայրներում:

Անցած ձմեռ նա կուրսերում

Սովորել է, թե ուղղակի

Քարանձավը հոտի համար

Ոչ թե հարմար կամ անհարմար,

Այլ մահացու է կրկնակի:

Ծանր հոտը ամոնյակի

Եվ ծանրածի,

Եվ ծնվածի,

Ուլի, գառան

Մահն է միայն:

Այնուհետև,-ասում է նա,-

Ամեն անձավ, ամեն քարայր

Շտեմարան է վարակի:

Ամեն տեսակ տիզ վարակիչ,

Ամեն տեսակ միկրոբ, բացիլ

Այնտեղ դառնում են «պահածո»:

Եվ վարակի հարցից բացի`

Լո՜ւյսը…Նույնիսկ «լուսն աստծո»

Չի թափանցում այնտեղ բնավ:

Օդը այնտեղ գաղջ է, խոնավ,

Ծանր ու հոտած: Երբ այդ օդին

Վառված մարխը չի դիմանում,

Է, ինչո՞ւ ենք մենք զարմանում,

Որ ոչխարի, գառան հոտից

Ամեն տարի` ամեն գարուն

Մենք տալիս ենք ծանր կորուստ:

Եվ Միկիչը մի կոշկի մեջ

Զույգ ոտները դրած ամուր,

Բարձրացրեց երեկ աղմուկ`

Պահանջելով, որ այսուհետ

Մեր հոտերը ոչ մի դեպքում

Ձմեռանոց էլ չքշենք:

Իսկ դա ի՞նչ է նշանակում.

Այն, որ պիտի ձայնը լսենք

Մենք գիտության. ոչ թե քշենք

Հոտը լցնենք քարայրի մեջ,

Այլ հենց գյուղում` արձակ ու մեծ

Ձմեռանոց շինենք հիմա

Ոչխարների հոտի համար`

Ըստ գիտության պահանջների

Մեծ, լուսավոր, տաք ու հարմար…

III

-Ձմեռանոց նախ և առաջ…

Խուսափելով` բռընկումից`

Մկրտիչը հանգիստ ջանաց

Բացատրել միտքը Թորգոմին:

-Ձմեռանո՞ց…, այն ժամանակ,

Երբ որ այնտեղ ձրի, անփող

Քարայրների դրուժինն ամբողջ

Մեզ է նայո՞ւմ: Տո, ծա՞ղր է սա,-

Մկրտիչին Թորգոմն ասաց,-

Սա ծա՞ղր է, թե անմիտ հանաք,

Ասա մենք էլ մի հասկանանք:

Այդ դեռ ոչինչ, անգին ընկեր:

Իսկ այդ դեպքում ես ո՞րտեղից

Ճարեմ նաև անասնակեր:

Եվ զրույցը փոխվեց վեճի:

Արդեն իրար սկսեցին

Կոչել ոչ թե անուններով,

Այլ դիմեցին ազգանունով,

Որ լինում էր այն ժամանակ,

Երբ ընկերները հինավուրց

Վիճում էին կրքոտ ու լուրջ:

-Ընկեր Պալյա՛ն, ես իմ հոգին,

Կրկնվում է նոր տեսակի

Ոչխարների պատմությունը:

Ի՞նչ է, պիտի պետությունը,

Պարտիան նորի՞ց միջամտեն,-

Մկրտիչը նրան խայթց:

Իսկ Թորգոմը նրան խեթեց.

-Դու նաղլըդ թո՛ղ և ի՛նձ լսիր,

Թե ինչ կասեմ ես քո մասին:

Ի՞նչ շահ գյուղին կամ ի՞նչ օգուտ

Քեզ էսքան է մտահոգում,-

Եվ եղունգն է մեկնում առաջ:

Փող չեմ կտրում, որ ձախ ու աջ

Չամչի նման շաղ տամ, ցրեմ,

Փայինի տեղ մանեթ փռեմ:

Ես, ախպե՜րս, ժողովրդի

Կոպեկները ծռտի-պռտի

Բանի համար չեմ տա քամուն,

Թորամանյան, ինձ լավ լսիր,

Եվ նոր միայն քո պետական

Մոտեցումի մասին խոսիր:

-Ես լսում եմ և հասկանում.

Փող չես կտրում, գիտեմ, գիտե՜մ,

Բա կտրեիր դու փող եթե

Քո ակումբի` այդ պալատի

Շենքի վրա հո չպիտի

Ընդամենը դեռ մեկ միլիոն

Ծախս անեիր:

-Սրա՜ն նայիր,-

Մկրտիչը տոնը փոխեց,-

Տեսա՞ք, թե ոնց ժողովրդի

Կոպեկները աչքս կոխեց:

Ախր խեղճը միջո՜ց չունի:

Իսկ ո՞վ ասաց պալատ շինիր,

Եվ միլիոններ հանձնիր քամուն,

Երբ որ կարգին ձմեռանոց,

Նույնիսկ չունես, չեմ հասկանում:

Այդ ինչպե՞ս է գրված կամ ո՞ւր,

Ո՞ր օրենքի, որ կետի մեջ:

Խոսիր, տեսնեմ ի՛նչ ես ասում:

-Դու բրդում ես այնպես մեծ-մեծ,

Որ լսողն էլ պիտի կարծի,

Թե լուրջ բան ես իրոք խոսում,-

Թորգոմը խիստ վիրավորվեց

Եվ շփոթվեց նաև մի քիչ,-

Եվ այդ մասին, ընկեր Միկիչ,

Լավ կանեիր, որ տանդ դու

Քո ինժեներ Վաչե որդո՜ւն,

Ոչ թե այստեղ ի՛նձ հարցնեիր:

Նեղը լծեց, սրա՜ն նայիր,-

Ու նա դարձավ դեպի Վաչեն.

-Էհ, ինժեներ, ամոթ բա չէ՞,

Որ բարձրագույն ուսում առած,

Ճարտարապետ արդեն դառած,

Չես զբաղվում դու քո հորով:

Հո չպիտի վաթսուն օրով

Նրան նորից ուղարկեմ կուրս,

Որ այդքան շատ ետ չմնա

Մեր օրերից: Օրը երկու

Եվ կամ թեկուզ մի ժամ եթե

Նրան կարդաս օրվա թերթեր,

Մեր պետության, մեր պարտիայի

Վաղուց բռնած կուրսի մասին

Հետը խոսես, զրույց անես,

Նման բաներ էլ չի ասի,-

Եվ ընդգծված նա ծիծաղեց:

-Ու կարծում է, թե ինձ դաղեց,-

Միկիչն ասաց: Բայց չթողեց

Նախագահը, որ ավարտի

Նա իր խոսքը.

-Անցյալ տարի

Քիչ էր մնում, եղբայր, որ դու

Համբավ հանես իմաստունի:

Դուրս էր գալիս, որ դու նույնիսկ

Որոշումից դեռ շատ առաջ,

Գլխիս մի նոր գուշակ դառած,

Մեր վաղն էիր նախանըշում:

Իմաստունդ թող իմանա,

Որ միանում գյուղերն իրաի

Ու քաղաք են հիմա դառնում:

Միտդ պահիր, ընկե՜ր անգին,

Որ ուղիները մեր կյանքի

Հենց այնտեղ են հիմա տանում:

-Դու շատ շուտ ես հիվանդանում

Քո երազած այդ քաղաքի

Երազանքով:

Ընկեր Թորգոմ,

Շնորհակալ եմ, քաղաքը քեզ,

Օպերան ու պալատը քեզ,

Ինձ հասարակ ձմեռանո՜ց,

Գոմե՜ր են պետք… Դու ինքնագոհ

Շատ ես սիրում կրկնել, Թորգոմ,

Թե ամեն ինչ մենք դեռ կանենք,

Կանենք, իբր, միայն` հերթով:

Համաձայն եմ: Բայց ընդունենք`

Ձմեռանոց նախ և առաջ,

Իսկ պալատը փոքր-ինչ հետո:

Դու մտածիր յուղի մասին,

Քաղաքներն էլ, անհոգ մնա,

Կկարենան յոլա գնալ

Առանց քեզ էլ: Դու կոլխոզի

Նախագահն ես, մի՛ մոռանա,

Ոչ թե արդեն Քաղսովետի,-

Այս դու միծտ էլ հիշես պիտի:

Փռթկաց ծիծաղն ու շաղ եկավ,

Ինշպես հանկարծ պայթած ական`

Աներևույթ վերքեր տալով

Նախագահին ու Վաչեին:

Եվ շփելով դեմքը ձեռով

Այնպես, կարծես թե այտերով

Արյան շիթ է հոսում ներքև,

Թորգոմն ասաց վիրավորված.

-Դեռ Թորգոմին Քաղսովետի

Նախագահ չեն մականվանել:

Սակայն քսան տարուց ավել

Ողջ շրջանը արդեն գիտի

Եվ կոչում է քեզ «Կապույտ ձի»:

Խնդրեմ միտքս ճիշտ հասկացիր:

Քեզ չեմ ուզում վիրավորել,

Ինչպես որ դու աշխատեցիր:

Համառ էիր, ինքնասածի,

Քսան տարի եկավ անցավ

Էլի դու նույնը մնացիր`

Նույն համառը, ինքնասածին,

Որ եկել է, կրծքիս չոքել,

Պահանջում է իր Կապույտ ձին,

Երբ վաղուց է այդ ձին սատկել…

I

Վաչեն, Միկիչի անդրանիկ որդին,

Երբ քիչ էր մնում ուսումն ավարտի,

Իմացավ` գյուղում շինել են ուզում

Ակումբի նոր շենք, և դրա համար

Նրա դարձին է Թորգոմն սպասում:

Ու երբ ավարտվեց` դիպլոմն ստացավ,

Նա իր շրջանի ինժեներ դարձավ:

Նոր շքեղ ակումբ հայրենի գյուղում…

Այն թանկ, սիրելի ու ծանոթ հողում,

Ուր մանկությունն է անցկացրել նրա,

Ուր խաղացել է նա պահմըտոցի,

Եվ ուր քարաշեն դպրոցից բացի

Քարաշեն ուրիշ ոչ մի տուն չկար,-

Նրա աչքի դեմ մի գեղանկար

Պատկեր էր փռվում:

Արյունն էր եռում

Երիտասարդի երակների մեջ

Ու մղում նրան խիզախումների

Որ ձուլվում էին գեղեցիկ ու պարզ

Նախագծերում կառուցումների…

Մարմին է առնում ակումբը արդեն:

Նա բարձրանում է հենց իրենց տան դեմ,

Այն գյուղամիջյան բլուրի վրա,

Որ մանկությունից ծանոթ է նրան:

Ինչքա՜ն է այնտեղ խաղացել Վաչեն:

Քսան տարի է եկել ու անցել,

Բայց նա հիշում է այնքան պարզ հիմա,

Կարծես թե երեկ, հենց երեկ լիներ…

_________

Ահա այստեղ` այս բլուրի լանջի վրա

Խաղում էին նրանք այնժամ «կարմիր-բուրժույ»:

Ամեն մեկը աշխատում էր «կարմիր» լինել,

«Բուրժույ» լինել ոչ մի տղա չէր հանդուրժում:

Եվ վերջապես, հենց այդ օրը նրանց համար

Գտնվել էր մի լավ հնար, և ի՜նչ հնար.

Ով որ դասը պատմում է վարժ,

Ով որ ճիշտ է խնդիր լուծում,

Ով ճարպիկ է, արագաշարժ,

Նա կարմիր է` առանց վեճի,

Ով որ չար է, փնթի ու ծույլ,

Նա «բուրժույ» է:

Ա՜յ լավ վճիռ:

Երկրորդ օրն էր` արդեն նրանք առանց վեճի

Խաղում էին, ինքն էլ շարքում «կարմիրների»:

Խաղում էին:

Հանկարծ վերից

Քրտնակալած և հևալով

Մեջտեղ մտավ թլդիկ Գալոն:

Եվ ձայն տվեց նա կատաղած.

-Է՜յ դու, Կապո՛ւյտ ձիու տղա,

Խաղի միջից շուտ դուրս արի,

Մի՛ կեղտոտի «կարմիրներին»:

-Ո՞վ է Կապույտ ձիու տղան:

Եվ տղաները հարցական

Լուռ նայում են իրար երես:

-Ո՞վ է, ահա՛, նայե՜ք, հրես,-

Ցույց է տալիս նա Վաչեին:

-Ի՞նչ, բատրակի, չքավորի,

Հարազատի միակ որդո՞ւն,-

Վաչեն գոռում մեծավարի,

Թափ է տալիս փայտը օդում,

Բայց նույն պահին, շնչակտուր,

Տեղ է հասնում նաև Վանին

Եվ Գալոյի խոսքն է պնդում:

Ու Վաչեին այդ օրվանից

Խաղից հանում են, վռնդում…

Հայրը ուներ կապույտ մի ձի

Եվ այդ կապույտ ձիուց բացի

Մի սև արջառ` գնված հերու

Եվ մի կապոց ջուլ ու փալաս:

Եվ կոլխոզ էր այդ ձին տարել:

Ի՞նչ էր եղել – ի՞նչ իմանաս-

Մրսե՞լ էր ձին, ջո՞ւր էր առել,-

Վեր էր ընկել

Գոմում սատկել:

Եվ Միկիչն էլ իմանալով,

Առաջին պահ խիստ վրդովված

Ձիու համար սաստիկ ցաված,

Գնացել էր, գոռգոռացել

Եվ խոսքի մեջ սպառնացել,

Թե կոլխոզից դուրս է գալու:

Եվ նրա պես մերկ ու ջլուտ

Բատրակները, որ միասին

Հենց նրա հետ նոր կոլխոզի

Հիմքերն էին երեկ դրել,-

Կատակի են տալիս նրան,

Հռհռում են նրա վրա.

-Հենց դո՜ւ էիր միայն պակաս…

-Մի՛ ծիծաղեք, կյա՛նքս վկա,

Էսպես եթե մենք աշխատենք,

Մեր կոլխոզից բան դուրս չի՜ գա,-

Դեռ վրդովված,

Սիրտը ցաված

Մկրտիչն է վրա բերել,-

Էդպես լինի` կյանքս վկա,

Դուրս եմ գալիս ես կոլխոզից:

-Ա՛յ մարդ, արի անկեղծ խոսիր,-

Շարունակել են կատակել

Ընկերները: - Ասա՛ անկեղծ,

Չլինի՞ թե երազիդ մեջ

Կուլակներն են փսփսացել:

Մկրտիչն է խիստ բարկացել:

-Հիմար-հիմար դուրս մի՛ տվեք,

Կյա՜նքս վկա, թե չէ, տղերք…

-Թե չէ իսկույն դո՞ւրս եմ գալիս:

-Դուրս եմ գալու, բա ի՞նչ, հիմա՛ր,

Ծաղրի բա՞ն եմ ես ձեզ համար:

-Էլ ինչո՞ւ ես զուր սպասում,-

Ընկերներն են ծաղրով ասում:

Հայտնի համառ, ինքնասածի`

Նա այլևս ետ չի դառնում

Վայրենական իր ասածից,

Եվ որպեսզի, բոլոր նրանց

Ծաղրում էին ովքեր նրան

Բարկացընի, - ինքնասածին

Բղավում է.

-Տվե՛ք իմ ձին,

Սատկել-մատկելն իմ գործը չի,

Տվե՜ք իմ ձին, դո՛ւրս եմ գալիս:

Այդ թվում է ծիծաղելի,

Եվ ծիծաղում են բոլորը`

-Որ ասում ես` կտանք էլի,

Բայց լոկ կաշին ու ոսկորը…

Բարկանում է նա ավելի,

Շուռ է գալիս ու տուն դառնում

Եվ համաձայն իր ասածին

Կոլխոզ էլ չի վերադառնում:

Այդ օրվանից հենց «Կապույտ ձին»

Մականուն է նրան դառնում…

II

Եվ հիշում է Վաչեն կրկին.

Հայրը օրվա աշխատանքից

Ետ էր դառնում իրիկվա դեմ`

Հին շապիկը խոնավացած տաք քրտինքից,

Ջարդված այնպես ու հոգնադեմ:

Նստում էր նա բակումմ դրված սալաքարին,

Որ արձակի իր տրեխները կարկատած:

Նստում էր նա շեմին իր տան

Իբրև մարմին առած կարիք,

Իբրև բախտի դաժան կատակ:

Ջուր էր ուզում, խմում, սրբում բերանը թաց

Իր քաթանե հին շապիկի կեղտոտ թևքով,

Եվ հանելով տրեխները մի խուլ հևքով,

Վեր էր կենում ծույլ ու դանդաղ:

Վեր էր կենում ու լվացվում

Այնպես անփույթ և ակամա,

Կարծես զոռով ինչ-որ ծանր պարտք հատուցում

Եվ ոչ մի կերպ չի հասկանում` ինչի համար:

Հետո նորից նստում էր նա սալաքարին

Եվ քարի պես համրանում էր, անշարժանում

Մինչև կինը բացեր սեղան:

Եվ այդ պահին

Փոքրիկ Վաչեն` մի դեռևս անգետ մանուկ,

Հոր մթագնած կերպարանքից խիստ սրտնեղած,

Հազիվհազ էլ լացը զսպում և ցանկանում

Ցնցել հորը, որ արթնանա,

Կամ բեղերից քաշել նրա,

Որոնք իբրև փակագծեր

Պահում էին ինչ-որ խնդիր,

Որ ոչ մի կերպ փոքրիկ որդին

Ջանում, բայց չէր կարողանում

Ո՛չ բաց անել և ո՛չ լուծել…

Իսկ մինչև այդ` մայրը ներսում

Կեղտակորույս սուփրան գցում,

Դրսից նրանց ներս էր կանչում:

Թանապուրը սուփրի վրա

Թվում էր մի տաքուկ երազ,

Որ գոլորշու հետ միասին

Կարծես ինչ-որ հույս էր ցրում,

Ինչ-որ պատրանք` երազավետ

Եվ ապահով կյանքի մասին:

Մինչդեռ կողքից եփած մսի

Սուր բուրմունքն էր օդը բռնում:

Դա կոլխոզնիկ հարևանն էր

Աշխատանքից վերադառնում…

Օրըստօրե պարզ էր դառնում,

Որ Միկիչը շատ է զղջում

Համառության, իր արածի,

Իր գործածի համար: Սակայն

Ծնված համառ և անզիջում,

Հայտնի իբրև ինքնասածի,-

Խոսք չէր անում վերադարձի:

Նույնիսկ Թորգոմն անցյալ անգամ

Խոսք էր գցել.

-Հը՞, Կապույտ ձի,

Չձանձրացա՞ր մենակ ման գալ:

-Շատ և շատ եմ շնորհակալ,-

Մկրտիչն էր ասել զոռով

Եվ շուռ եկել դեպի իր տուն`

Երեխայի նման խռով…

Վերհիշում է Վաչեն կրկին.

Բարձր ձայնով, եռանդագին

Դաս էր սերտում տաք քուրսու տակ:

Հայրը` օրվա թերթը ձեռքին

Շուռ էր տալիս աննպատակ:

Դաս էր սերտում.

-Եվ կոմունան

Չդիմացավ, ընկավ շուտով,

Որովհետև…

Հայրը փութով

Ընդհատում է.

-Էդ թող մնա,

Հալա դու մի առ է՛ս կարդա,

Տեսնենք ի՛նչ կա լրագրում,-

Եվ հայացքը սուր ու անթարթ

Լրագրին է երկար հառում:

Եվ անսովոր այդ շրիֆտին`

Կակազում է փոքրիկ որդին

Ու հեգում է՝ «Գըլ-խա-պը-տույտ

Հա-ջո-ղու-թյուն-նե-րից»:

Կարդում,

Չի հասկանում որդին: Սակայն

Հայրը աչքերն իսկ չի թարթում,

Հասկանում է հայրն անկասկած,

Ու ելնելով տեղից հանկարծ

Մոտ է գալիս հայրը որդուն

Ու քիչ հետո նրան դիմում.

-Վերցրու մի թուղթ, գրիչդ առ:

Վերցրի՞ր արդեն: Գրիր.

«Դիմում.

Սույնով գալիս եմ հայտնելու,

Որ ես հերու

Դուրս եմ եկել կոլեկտիվից»:

Գրիր պրծա՞ր: Հիմա գրի՛ր.

«Սույնով գալիս եմ ես առ այն,

Որ չեմ կարող ապրել առանց

Կոլեկտիվի»…

Պրծա՞ր: Գրի՛ր.

«Նաև առ այն, որ հավատաք,

Թե այլևս ոչ մի կատակ

Անխելքության ինձ չի մղի,

Չեմ համառի ես անտեղի»:

Մեկ էլ վերից

Կարդա նորից:

Շա՛տ լավ, գրի՛ր.

«Նաև առ այն,

Որ ես ունեմ մի մեծ խնդիր.

Այն խոսքը, որ դարձավ առակ,

Ինձ շինեց խաղք ու խայտառակ,

Իբրև անուն կպավ անձիս,-

Հակա խոսքը` այն «Կապույտ ձին»

Էլ չհիշեն և մոռանան:

Դիմող`

Միկիչ Թորամանյան»:

III

Եվ մոռացվեց այդ «Կապույտ ձին»

Նորից կոլխոզ ընդունեցին

Եվ Թորգոմի առաջարկով`

Դաստիարակման նպատակով,

Մկրտիչին վստահեցին

Ամբողջ ֆերման:

-Ուներ մի ձի,

Հիմա ունի յոթանասուն:

Հենց դրանով կհասկանա,

Որ ինքն ունի ոչ թե մի ձի…

-Միանգամայն ճիշտ ես ասում,

Եվ, բացի այդ, -վրա բերեց

Քարտուղարը պարտբջիջի,-

Այն մարդը, որ աղմուկ արեց,

Կռիվ գրեց ու համառեց

Մի նժույգի, ձիու համար,-

Պետք է կարծել, որ շատ հարմար

Վարիչ պիտի դառնա հիմա

Մեր ֆերմայի…

Ու ֆերմայի

Վարիչն է նա մինչև այսօր:

Եվ արդ Վաչեն ակամայից

Վերհիշում է հորն այն պահից

Մինչև հիմա, երբ քիչ առաջ

Ուրիշների և իր առաջ

Նախագահը նրան կոչեց

Այն մոռացված մականունով:

Եվ առաջին անգամ Վաչեն

Հանգիստ ու լուրջ միտք անելով`

Ինքը իր մեջ խիստ ամաչեց:

Ախր ինչպե՞ս նա չամաչի,

Երբ որ նրա մեղն էլ քիչ չի:

Երիտասարդ հոգին նրա,

Երազներով այնքան լեցուն,

Բորբոքում էր, յուղ էր լցնում

Այն կրակի, հրի վրա,

Որ Թորգոմն էր վառել այստեղ:

Մինչդեռ պետք էր նրան սաստել,

Ինքը Վաչեն ամեն անգամ

Թև էր տալիս նախագահին,

Նշում գալիքն այն մոտակա,

Երբ կյանքը քաղաքային

Պիտի իշխի կոլխոզներում:

-Կոմունիզմի ենք մոտենում:

Գյուղի միջև և քաղաքի

Ամեն տեսակ տարբերություն

Պիտի ջնջվի՜…

Դուր էր գալիս նրան սաստիկ,

Որ աճել են գյուղի մարդիկ:

Ահա թեկուզ բրուտ Ավոն:

Որտեղ նստի ու վեր կենա,

Մեռած բան է բրուտ Ավոն

Միշտ նույն բանից խոսք կբանա.

-Գիտե՞ք, մեզ դեռ ինչն է պակաս.

Տներ չունենք կուլտուրական,

Ասենք` ունենք, թե ուրանամ

Զույգ աչքերով թող կուրանամ:

Ունենք և` լավ - տաշած քարով,

Կահավորված և լուսավո՛ր:

Բայց կտուրը… էլի հողից,

Պապենական ծածկը նորից:

Իսկ դու ապա գնա, որդի՛,

Էլ չեմ ասում թե Ռուսաստան,

Գնա Լոռի կամ Շամշադին,

Գնա նայիր ամեն մի տան,

Հետո արի նստենք խոսենք:

Էնտեղ, որդի՛, ամոթ ասել,

Նույնիսկ ոտաց ճանապարհին

Դու կտեսնես կարգին «կռիշ»,

Հենց իսկական, քաղաքաձև:

Քո կարծիքով նրանք ուրիշ,

Իսկ մենք ուրիշ կաթ ենք ծծել:

Ինչո՞վ ենք մենք ախր պակաս.

Սովետակա՞ն` սովետակա՛ն,

Կոլխո՞զ` մենք էլ հո անհատ չենք:

Բա էլ ինչո՞ւ մենք ամաչենք

Ու ետ մնանք մեր դրկիցից,

Ինքներդ ասեք, ախր ինչի՞

Եվ ի՞նչ է պետք, ոսկի՞, թե՞ կավ:

Կա՜վ, որ տափակ բլիթ շինես,

Կրակի մեջ թրծես մի լավ,

Եվ վերջացա՜վ:

Կավն է պակաս,

Իսկ մեր սարում ինչքա՞ն կավ կա,

Էդ հո գիտենք ե՛ս էլ, դո՛ւք էլ,

Էլ ի՞նչ մնաց: Ախպեր, եկեք

Հենց էս տարի, եկող գարնան

Շինենք համեստ մի գործարան

Համ մեզ համար, համ մեր խերին,

Կօգնենք նաև սրան-նրան`

Մեր հարևան կոլխոզներին…

Եվ խորհում էր հաճախ Վաչեն,

Թե հայրը ետ է մնացել,

Որովհետև հաճախակի

Կշտամբում էր իր զավակին.

-Շա՜տ ես, տղա՜ս, առաջ անցել:

Դա, սիրելիս, այո, գուցե

Նույնիսկ շատ ետ մնալուց էլ

Վնասակար է, վտանգավոր:

-Ճիշտ ես ասում, ախր, քավոր…

Դարբին Գեղամն էր ներս մտնում,

Հետո դիմում նախագահին:

Բայց Թորգոմը շուտ էր գտնում

Պատասխանը.

-Գեղա՛մ ուստա,

Գյուղիդ անունն ապա մի տա՞ս:

-Ձեռ ես առել, ա՜յ հանաքչի:

Առաջ կոչվում էր Չարոխչի,

Իսկ հիմա էլ` Սովետաշեն:

-Այ, օրհնըվա՜ծ, այ տնաշե՜ն…

-Լավ, իսկ ի՞նչ է նշանակում,

Ուստա Գեղամ, Սովետաշեն,-

Մեջ էր մտնում նաև Վաչեն:-

Սովետաշե՞ն` Սովետաշեն,

Ուրեմն եկեք անենք այնպես,

Որ Չարոխչին հենց իսկապես

Այժմ դառնա Սովետաշեն:

-Է՞, սանիկիս խելքին աշե,-

Ծոր էր տալիս Գեղամ ուստան,-

Եթե միայն տաշած քարով,

Ասֆալտապատ ճանապարհով

Պիտի դառնանք Սովետաշն,

Այն ժամանակ, ա՛յ տնաշեն,

Դու իզուր ես քո գրպանում

Էդ «դիպլոմատը» պինդ պահում

«Դիպլոմատը» վնաս չունի,

Դեռ թող մնա: Մյուս կողմից`

Բա քո տո՞մսը պարտիական:

Թե էդպես ես դատում, սանի՛կ,

Այն ժամանակ, աստված չանի,

«Դիպլոմատը» ու տոմսը քո,

Պիտի քաշեն հակառակ կողմ…

Եվ առաջին անգամ Վաչեն

Միայն այժմ անդրադարձավ

Ծերուկ դարբնի ասած ոսկի

Կենսափորձից եկած խոսքին:

Նրա մտքով այժմ անցավ,

Որ իսկապես տվյալ դեպքում

Իր պարտտոմսը, ո՛չ, չի՛ ների

Խանդավառված ինժեներին,

Որ սանձազերծ ու խենթ վազքում

Շեղվել է ճիշտ ճանապարհից:

Ճիշտ էր հայրը, ուստան էր ճիշտ,

Ճիշտ էր նաև բրուտ Ավոն:

«Կղմինդըր էր մեզ հարկավոր,

Ձմեռանոց էր անհրաժեշտ:

Կարելի էր անել դա հեշտ:

Շենքի վրա մսխած փողով

Կարելի էր գյուղում շինել

Կղմինդրի չորս գործարան,

Մի յոթ-ութ գոմ պլյուս դրան,

Պլյուս դրան մի տաս տներ,

Պլյուս դրան և մի ակումբ,

Սակայն ոչ թե այն «օպերան»`

Վեր բարձրացած բլրի վրա»…

I

Իջնում է մութը մեղմորեն,

Լեռան քամին է արթնանում

Եվ սկսում մեղմ օրորել

Դեռ նոր բացված այն մասրենուն,

Որ աճում է այս կողմերում

Ոչ թե փափուկ լավ հողերում,

Այլ ժայռեղեն քարափների

Ու ծերպերի ճղաքներում,

Կարծես առանց արմատների,

Կարծես միայն պինդ սոսնձով

Ժայռի կողքին կպած մի կերպ:

Մագլցում է ձորի միջով

Մառախուղը շղարշակերպ:

Ստվերներն են իջնում ծալ-ծալ

Ու կնճիռներ տալիս սարին,

Եվ պռունգից Գնդասարի

Բարձրանում է լուսինն արծաթ`

Մառախուղի քողի ներքո:

Այդ պահին է, որ սրնգի

Ոլորուն ու անբառ երգով

Ետ են գալիս արոտներից

Գառ ու նժույգ, կով ու երինջ:

Ցուլի մզզյուն, ձիու խրխինջ,

Ուլի մկկոց, գառան մայուն

Հորթին կանչող կովի բառաչ,

Ճղճղոցը կթվոր կանանց

Տարածվում է ողջ ֆերմայում:

Եվ բազմաձայն այդ համերգում

Կաթնազտիչ զույգ մեքենան

Նույն եղանակն են միշտ երգում`

Որ ընդհատվում է մերթ ընդ մերթ

Դույլի, թասի զրնգոցից:

Թողած իրենց պահմտոցին`

Երեխաներն արխաջի մեջ

Զրույցի են նստում սիրով:

Մեկն ուզում է դառնալ հերոս`

Ստեփանյան Նելսոնի պես.

Մեկն ուզում է դառնալ վարպետ`

Ինչպես քեռին, որ քաղաքում

Գործարան է մենակ սարքում:

Մեկը` արդեն մի երկրաբան,

Գնդասարն է ուզում քանդել,

Որ իմանա ինչ կա այնտեղ.

Չորրորդը, մի չարաճճի,

Որ չի ուզում նրանց զիջի,

Ետ մնա իր ընկերներից,-

Խոսք է գցում ավտոներից:

Դեռ մեզանից ո՞ւմ հայտնի չի

Պարզությունը նրանց մտքի,

Երբ էլ լինի` մեկի խելքին

Հանկարծակի եթե փչի

Ավտոների մասին հիշել,-

Այստեղ արդեն բոլոր նրանք

Մոռանալով, որ մի վայրկյան,

Մի պահ առաջ իրենք վարպետ,

Հերոս էին ու երկրաբան,-

Շոֆեր դառնում անմիջապես

Ու խոսում են, այն էլ ինչպե՜ս:

Այստեղ արդեն ամեն տղա

Գիտակ է և լավատեղյակ

Եվ կարող է խիստ լրջորեն

Ցույց տալ բացերը «Մոսկվիչի»,

«Պոբեդայի» կողմերը լավ,

Եվ ինչն է նոր «ԶԻՍ-երի» մոտ…

Եվ աղմուկը նրանց վեճի

Հնչեր գուցե մինչ առավոտ,

Բայց… պահեստի փոքրիկ բակում

Արան սրինգ է նվագում:

Կանգ են առնում ղեկ ու մոտոր

Եվ իջնելով «ավտոներից»

Երեխաներն արդեն ոտով

Ինքնամոռաց` վազ են տալիս

Ու նստոտում գետնին, քարին,

Որտեղ արդեն քույր, մայր ու տատ`

Մեկի ձեռքին գուլպան կիսատ,

Մյուսներին` գիրք, լրագիր,

Ունկնդրում են նվագին:

Գեղգեղում է սրինգն անուշ,

Մեկ դառնում է թույլ ու անուժ,

Մեկ հնչում է ուժգնությամբ

(Բարակ ձայնը դառնում է թավ).

Մերթ ճչում է զվարթորեն

(Պատահել է ասես լավ բան).

Մերթ ընկնում է սարեր-ձորեր

(Կորցրել է ասես ճամփան).

Մերթ լալիս է, մերթ` ծիծաղում,

Մերթ` աղաչում ու մերթ`ծաղրում,

Մերթ գնում է հեռու-հեռու,

Մերթ էլ հանկարծ գալիս է մոտ…

Որքա՜ն ցավ կա այս երգերում

Եվ որքան սե՜ր, որքան կարո՜տ…

II

Դեռ նվագում է սրինգը Արան:

Ու սարվորները լսում են նրան:

Հանկարծ հովվական շներն են հաչում

Եվ միանգամից պոկվելով տեղից`

Սուրում են ձորը: Սրինգն է լռում,

Հավաքվածները ականջը սրում,

Լսում են:

-Մարդ է, գալիս է գյուղից,-

Ասում է Արան ու ելնում տեղից,

Որ գնա զսպի իր գամփռներին:

Մինչ այդ շները իրենք են լռում,

Կլանչ են տալիս ու ետ են դառնում:

Պարզ է` ծանոթ է եկվորը նրանց:

Եվ սպասում են: Գալիս է քիչ անց

Երազը` ձիով: Շիկնում է Արան,

Բայց մթության մեջ չեն տեսնում մարդիկ

Սիրո շիկնանքը երիտասարդի:

_________

…Դասընկերներ էին նրանք

Եվ միասին էին անցել

Դպրոցական տասը տարին:

Երբ դեռ փոքր էր` Արան այնպես

Ամաչկոտ էր: Առանձնապես

Քաշվում էր նա աղջիկներից:

Լուռ, ինքնամփոփ`

Ժամեր ամբողջ

Նա կերազեր ու կխաղար,

Իսկ երբ մեկը աղմըկարար

Աղջիկներից նրան կպչեր,

Նա կշիկներ, կկակազեր`

Ստիպելով իրեն հազիվ,

Որ չթողնի ու տուն վազի:

Իսկ տղե՜րքը կատակասեր,

Իսկ աղջիկնե՜րն աղմկարար…

Ինչե՜ր ասես որ չի քաշել

Նրանց ձեռքից մեր խեղճ Արան:

«Սուսիկ-փուսիկ» էին կոչում

Ընկերները այնժամ նրան,

Մեկ` ձեռք առնում, գալիս կպչում,

Մեկ` ծիծաղում նրա վրա,

Մեկ էլ` դիմում սրան-նրան…

-Տղե՛րք, ապա նայեք սրան…

-Ոնց որ հիվանդ լինի Արան.

-Քե՛զ, ա՜յ տղա, ի՞նչ է եղել,-

Եվ հարցերի մի ողջ հեղեղ

Ողողում է նորից նրան:

-Նա գունատ է:

-Ընկճված է:

-Գիտե՛ք, ինքըս համոզված եմ`

Սիրահարված է մեր տղան:

-Իսկ ո՞ւմ վրա:

-Իսկ ում վրա՞:

Ի՞նչ իմանամ, թող ինքն ասի:

-Ասա՛, Արա:

-Տո՛, ձե՜ռք քաշի,-

Շփոթվում է, քրտնում Արան,

Ծաղրողներին քաշմշելով:

-Երազիկն է, ուրիշ էլ ո՞վ:

-Տեսա՞ք սրան:

-Կեցցե Արան…

Եվ հրճվելով իրենց գյուտից,

Իրար բոթում ու կըսմթում,

Գետնից կտրում, օդն են նետում

Կարմրատակած խեղճ Արային,

Որ ամոթից

Ու զայրույթից

Քիչ է մնում իրեն ուտի:

Բանը գուցե վատ վերջանար,

Թե Երազը չըլրջանար.

-Դե, դուք համը շատ մի՛ք հանի,

Չեք թըռցրել հո ձեր խելքը…

Բայց դե ուշ էր. այդ օրվանից

Չարաճճի այդ խոխեքը

Բաց չթողին ոչ մի առիթ,

Որ չխնդան, չուրախանան:

Դե ո՞նց նրանք չուրախանան:

Ամաչկոտ էր որքան Արան,

Ինքնամփոփ ու սուսիկ-փուսիկ,

Երազիկը ընդհակառակ`

Նախագահի երես առած

Մինուճարն էր չարաճճի`

Գեղեցկուհին ողջ դպրոցի:

Տղաները դասարանի

(Ամեն մեկը իրեն մտքում,

Ամեն մեկը մյուսից թաքուն)

Սիրահարված էին նրան:

Բացառություն էր լոկ Արան,

Որին նույնպես այդ օրվանից

Մեջտեղ բերին:

Անցավ տարին,

Իսկ պատանու համար տարին

Հո տասներկու ամիս չէ լոկ:

Երեկ` մանուկ, արդ` պատանի,

Երեկ` անգետ, այսօր` խելոք.

Անցյալ օրվա զնգոցի տեղ

Մեկ էլ տեսար բասն է թնդում,

Աղվամազե բարակ մի բեղ

Վերին շուրթն է շրջապատում.

Մեկ էլ տեսար արդեն բերնից

Ծխի հոտ է մայրը առնում.

Տեսար` հանկարծ պիոներից

Կոմսոմոլ է արդեն դառնում,-

Ու երեկվա սուսիկ-փուսիկ

Եվ ամաչկոտ տղան հաճախ

Դես ու դեն է գցում աչքը…

Թեպետ և մեր խառնվածքը

Անհաստատ չէ այդ աստիճան

Ու դժվար է ելնում հունից,

Բայց ամեն ինչ իր պահն ունի:

Անցավ երկու-երեք տարի,

Եկող տարին իր հետ բերեց

Փոփոխություն զարմանալի:

Հանկարծ մեկից փոխվեց տղան.

Հըրմշտոցին ինքն էլ հրեց,

Կատակներից չկարմրեց,

Պատասխանեց հանգի՛ստ, խաղա՛ղ:

Արբունքի էր հասել տղան:

Ի՞նչ կարող էր, թվում է թե

Անմիտ լինել ավելի, քան

Այն կատակը, որ մի անգամ

Ստիպել էր նրան քրտնել:

Ինչպե՞ս եղավ. ի՞նչ պատահեց:

Իսկ ինչպե՞ս է արմատ գցում

Մասրի թուփը ժեռ քարի մեջ:

Հենց այդպես էլ, հավանաբար,

Իրեն համար բացեց ճամփա

Վիրավորանքն այն օրերի:

Եվ ծաղրանքի պաղ քարերի

Ինչ-որ ճեղքում աճեց մի ճյուղ

Եվ աննկատ տվեց ընձյուղ:

Այդ կատակը իզուր չանցավ:

Ինչպե՛ս, ինքն էլ չհասկացավ,

Հետզհետե ահագնացավ

Ու մի օր էլ միանգամից

Նրա համար հստակ դարձավ

Մինչ այդ անհայտ մի զգացում:

Դրսից ոչինչ չէր զգացվում-

Ողջը հին էր, ինչպես որ կար:

Դա չէր կարող տևել երկար,

Եվ շատ շուտով դասարանցիք

Զարմանալով նկատեցին,

Թե ինչպես է Արան` Արա՜ն-

«Սուսիկ-փուսիկը» դպրոցի,

Երազիկի կողքին բուսնում,

Ուր նա` ինքն էլ այնտեղ հասնում.

Թե ինչպես է հաճախակի

Թաքուն նայում Երազիկին,

Նայում ինչ-որ ուրիշ տեսակ:

-Այ քեզ հրա՜շք, տղե՛րք, տեսա՞ք:

Զվարճալի բան է դառնում:

-Հոնքին էինք նշան բռնում,

Բանից պարզվեց աչքին կպանք…

Եվ մի քաղցր ու ծանր կապանք

Մեր Արայի սիրտն է տանջում:

Երբ որ զանգը վերջին ժամի

Ղողանջում էր ուրախ, հնչում,

Այլայլվում էր, տխրում Արան:

Ծանր էր դառնում նրա համար

Դպրոցից տուն վերադառնալ:

Անբնական անհայտ մեկից,

Անհայտ բանից ինչ-որ դժգոհ`

Նա խնդրում էր Երազիկից

Մերթ տետրակը ու գիրքը մերթ,

Մեկ`այս, մեկ` այն պատրվակով:

Քաղցր էր այնպես, Երազիկից հեռու պահին

Լինել նրա իրերի հետ, գեթ բաց անել,

Թերթել նրա գիրքը, տետրը, սիրով նայել

Այնտեղ եղած նշումներին:

Եվ Արային այդ պահերին

Միշտ թվում էր, թե ուր որ է

Դասագրքում կամ տետրի մեջ պետք է հիմա

Գտնի նա մի… սիրո նամակ:

Եվ իսկապես նա մի օր էլ

Իր ուզածը գտավ կարծես.

Տետրի վերջին էջի վրա

Արան կարդաց իր աչքերով

Երազիկի աղջըկային ձեռագրով

Չորս-հինգ անգամ գրված «Արա»

(Վարժություն էր արել կարծես

Նա «Ա» տառի

Մեծատառի)…

Սիրո նամակ չէր այդ, անշուշտ,

Բայց պարզ, այդ պարզ գրության մեջ

Արան կարծես լսեց ինչ-որ քաղցր շշուկ.

Խայտաց արյունը սրտի մեջ,

Եվ որոշեց իր Երազին

Վաղը ևեթ խոստովանել

Իր տանջանքի, սիրո մասին:

Մյուս օրը…

Ոչ թե սիրո

Հրաժեշտի պարզ խոսքերով

Նա հանդիպեց Երազիկին:

Մի գիշերում հանկարծակի

Պատերազմը իրար խառնեց

Ինչ որ բարձր էր ու թանկագին:

Ինչպես բախտը հայրենիքի,

Այնպես էլ սեր ու երազանք,

Մտադըրված խոստովանանք

Ենթարկվեցին խուլ վտանգի:

Արան նույն օր մեկնեց բանակ…

…Ետ դառնալով պատերազմից`

Նա չգտավ հին Երազին:

Աղջիկն արդեն հասունացել,

Է՛լ ավելի գեղեցկացել,

Բայց մի տեսակ այլ էր դարձել:

Չկար էլ հին չարաճճին

Իր ծիծաղով, կատակներով:

Ավելի էր գուցե գերող,

Ե՛վ կախարդիչ, և՛ կանացի,

Բայց նման չէր իր սիրածին:

Երազիկը մինչ այդ արդեն

Աշխատում էր իբրև կթվոր:

Արան հովիվ դարձավ հենց որ

Կամաց-կամաց, հետզհետե

Կարծես նորից վերադարձավ

Հին օրերի իր անուրջին:

Երազիկը կրկին դարձավ

Հին աղջիկը չարաճճի-

Նույն աչքերով ջինջ ու վճիտ,

Նույն ծիծաղով իր արծաթե:

Հին կասկածը նորից պատեց

Սիրտն Արայի. - Եթե, եթե…

Եվ նա կես լուրջ ու կես կատակ

Խոստովանքի խոսքեր նետեց:

Երազիկը հարմար գտավ

Միշտ ծիծաղել, կատակներով

Խուսափելու միջոց ճարել.

-Օհո՜, ումի՞ց ես այդ, հերո՛ս,

Դու սովորել սիրո ճառեր,-

Ծիծաղում էր չարաճճին

Ու թողնում էր մենակ նրան`

Զույգ ծամերը խաղացնելով

Իր գալարվող մեջքի վրա:

Մտածում էր ողջ օրն Արան,

Ու երբ գալիս էր կեսօրին,

Հանդիպում էր նորից նրան,

Խոսք էր գցում միտումնաբար.

-Նո՜ր հասկացա: Ես` մի չոբան,

Դու` աղջիկը նախագահի:

Ո՛չ հայրդ է գիժ, որ քեզ տա ինձ,

Եվ ո՛չ էլ դու…

-Ա՜յ քեզ կրակ,-

Երազիկն էր վրա բերում,-

Ընդամենը երկու տարի

Մնացել ես հողում օտար

Եվ մոռացել մեր աշխարհի

Օրենքները…

Եվ մինչ կտար

Արան հարմար մի պատասխան,

Աղջիկն էլի ծիծաղելով

Հեռանում էր:

Ու մեր տղան`

Անցյալ օրվա զինվորը քաջ,

Որ թշնամու, մահվան առաջ

Այնպես սառն էր ու անշըփոթ,

Շվարել էր բոլորովին`

Չիմանալով, թե ի՞նչ անի…

Այդպես եկավ անցավ տարին,

Իսկ ձմռանը, թարսի նման

Ուղարկեցին Երազին կուրս:

Եվ դառնալով զոոտեխնիկ`

Գարնանը նա վերադարձավ

Էլ ավելի գեղեցկացած,

Էլ ավելի թովիչ դարձած:

Դեռ հոտերը գյուղումն էին,

Յայլաղ չէին դեռ բարձրացել:

Գոմի համար այդ օրերին

Թորգոմն էլի աղմուկ գցել,

Վիրավորել էր բոլորին:

Ոչ էլ Արան անմաս մնաց:

Ճակատ-ճակատ նա դեմ գնաց

Նախագահին…

(Դե այս արդեն

Աղջիկը չէր, որ նրա դեմ

Շփոթվի և իրեն խղճա:

Սա հայրն է հո):

-Չէ՜, ախպեր ջա՛ն,

Նախագահ ես, սակայն նայիր,

Ես պատրաստ եմ հետդ խոսել

Իբրև նախկին ճակատային,-

Մեր տղան է վրա բերում:-

Այստեղ հարցը ողջ կոլխոզի

Բարիքին է վերաբերում…

…Արան հոր հետ լավ կռվելով`

Երեկոյան հանդիպելով

Հոր աղջկան`

Չհամբերեց,

Բռնեց նրան ու համբուրեց:

-Տո գի՜ժ, տո խե՜նթ, ի՞նչ ես անում:

-Հորդ մուռն եմ քեզանից հանում:

-Ո՞նց թե, ա՜յ գիժ, - աղջիկն ասում,

Ասում է և հրում թեթև:

-Ո՞նց թե, այսպե՛ս, - Արան ասում

Ասում, նրան մոտ է քաշում

(Չի նկատում նա իբր թե),-

Ես քեզ համար գնամ կռիվ,

Կյանքս մատնեմ ջրին, հրին,

Մահվան առաջ կյանքս նետեմ,

Յոթը սարի –ձորի հետև

Քե՛զ երազեմ, քե՛զ կարոտեմ,

Մի կերպ պրծնեմ մահվան ձեռքից,

Գամ, որ քեզնից կարոտ առնեմ,

Իսկ դու ելնես ու ձեռք առնե՜ս…

Ո՞ւր է գրված, ո՞ր օրենքի,

Ո՞ր գլխի կամ ո՞ր կետի մեջ:

-Դու,-շշուկը Երազիկի

Խլանում է այն գետի մեջ,

Որ խշշում է նրանց կողքին,-

Դու ինքդ էիր ինձ ձեռք առնում,

Կատակներով հոգի հանում:

Կարծես զինվոր չլինեիր,

Այլ մի… այլ մի…

…Շշուկ մի տաք

Գարնանային երկնքի տակ

Երկարում է, անվերջ թվում,

Ձևը փոխում, բայց միշտ տևում`

Ինչպես երազ…

-Դո՞ւ ես, Արա:

-Դո՞ւ ես, Երազ….

Խռպոտ մի հազ,

Ակնհայտնի միտումնավոր,

Ուշքի բերեց նրանց հազիվ:

-Դո՞ւք եք, Արա:

-Մենք ենք, քավոր,-

Մկրտիչի ծանոթ հազին

Պատասխանեց Արան հազով

Խիստ անտեղի և չսազող,

Ու մթան մեջ շառագունեց այն մանկան պես,

Որին հայրն է բռնում շաքար գողանալիս:

Շփոթվել էր Մկրտիչն էլ նույնքան կարծես.

-Հիվանդացած ոչխարներին դեղ եք տալի՞ս,

Լավ եք անում,-այլ հարմար բան չգտնելով`

Միկիչն ասաց ու հեռացավ արագ-արագ`

Փոքր-ինչ հեռու ճանապարհին ծիծաղելով

Իր անհաջող, խիստ անհաջող խոսքի վրա…

III

Երազիկը ահա եկավ:

Մի շաբաթ էր, ինչ նա չկար.

Գնացել էր նա Երևան:

Կարոտել էր Արան սաստիկ,

Երազում էր, որ շուտ մարդիկ

Խոսեն, գնան իրենց բանին,

Որ սիրածից կարոտն առնի:

Երազն հանկարծ դարձավ նրան.

-Դու այստե՞ղ ես, ո՞նց թե, Արա:

Գիշերն այստեղ ի՞նչ գործ ունես:

Ձայն չհանեց Արան մի պահ.

-Դու փոխանակ դաշտում քնես,

Հոտն ես քշել սար ու ձորով,

Բերել լցրել արխաջի մեջ:

Ո՞վ է ասել, թույլ տվել, ո՞վ:

Ի՞նչ ես լռել, խոսիր, ինչի՞,

Եվ հայտնի է դա Մկրտիչին…

Պատասխանը Արան կտար,

Բայց ոչ այստեղ, այս մարդկանց մեջ:

Ինչո՞ւ Երազն իրեն դիմեց

Նրանց առաջ այդպես օտար,

Թշնամական եղանակով,

Ինչո՞ւ այդպես անսիրտ վարվեց:

Եվ ջահելը վիրավորվեց,

Կարծես զարկվեց սուր դանակով…

Երրորդ օրն էր, ինչ նա քարի,

Ձոր ու սարի, ցրտի միջով

Իր հոտի հետ յուրդ էր գալիս`

Հոգում հույսի, կարոտի ծով,

Թե միգուցե իր սիրելին

Դարձել է ետ: Դեռ ավելին`

Երազում էր, որ նա երբ գա,

Իրեն շոյված ու լավ կզգա,

Որ իր Արան չի դիմանում,

Յուրդ է գալիս, սար չի մնում,

Որ շուտ տեսնի իր Երազին:

Մինչդեռ խնդրեմ, ահավասիկ…

Էլ ի՞նչ ասի, էլ ի՞նչ խոսի:

-Իսկ դու, Հեղուշ, իբր վարիչ

Ի՞նչ ես արել,-խոսեց նորից

Երազիկը,-չլինի՞ թե

Դու էլ բացի քո կովերից

Ուրիշ բանի չես խառնվում,-

Եվ Երազը նրան վերից

Մինչև ներքև այնպես չափեց,

Կարծես նրան փոխված գտավ:

-Չէ՛, ջա՜նս, չէ՛,- և Հեղինեն

Իմաստալից` աչքը ճպեց,-

Դե ես`ոնց որ անպոչ գդալ,

Այս անգամ էլ մեջտեղ մտա,

Խառնվեցի այս անգամ էլ…

Եվ նա լռեց խորհրդավոր:

Դե Հեղուշը ախր չէ՞ որ

Արային էր պատին գամել,

Բարկացել էր.-Տո՛, անգդա՜կ,

Ի՞նչ է, ուրիշ տեղ չգտա՞ր,

Որ հոտը միշտ յուրդ ես բերում,

Տղամա՞րդ ես, թե չէ տղա…

Սակայն հիմա, երբ որ տղան

Վատ դրության մեջ էր դրվել,

Հեղուշն ուզեց այլ կերպ վարվել:

Եվ որպեսզի կանանց առաջ

Տղան շատ չըկարմրատակի,

Տվեց Հեղուշը կատակի.

-Մեղավոր է այստեղ Արտոն,

Որ ամեն օր գառան հոտով

Մթնեց թե չէ` տուն է գալիս

Եվ դրանով օրինակ տալիս

Մեր ջահել ու անփորձ հովվին:

Բայց դե ոչինչ. այսուհետև

Նա կհիշի, որ փուչ Արտոն

Գառնարած է, ինքը` հովիվ,

Եվ որ իրեն չի կարելի

Հոտը քշել ու սարերից

Ֆերմա բերել:

-Գլխիդ արև,-

Իսկույն Արտոն է մեջ մտնում,-

Դու մեզ ո՞նց ես համեմատում:

Որտե՜ղ Արտոն, որտե՜ղ Արան:

Նա հովիվ է, ես` գառնարած:

Այս`մեկ: Հետո` կա և «երկու»,

Շատ կարևոր ու մեծ «երկու»:

Նա` ամուրի ջահել տղա,

Իսկ ես` Արտոս, կնիկ ունեմ:

Ես բացի այդ` ինչքան սիրեմ,

Նույնքան պիտի կեղծավորեմ:

Լավ մտածեք, կատակ հո չի.

Ես` գառնարած, վարիչ է նա,

Ես` շարքային, հերոս է նա,

Իսկ թե հանկարծ թողնի փախչի՞,

Գառնարածին թողնի մենա՞կ…

Դրա համար ամեն գիշեր

Ստիպված եմ հոտս քշել

Բերել ֆերմա և ողջ գիշեր

Սիրո քնքուշ խոսքեր ասել

Իմ Հեղուշին,

Իմ Անուշին:

Իսկ դու, Արա,

Այ ավարա,

Դու ի՞նչ ունես: Չլինի՞ թե

Դու էլ ինչ-որ «Հեղուշ» գտել,

Նրա համար քո ոչխարի

Հոտն ես քշում փափուկ սարից,

Բերում հանձնում խիճ ու քարին

Թե էդպես է, ասա նրա`

Այդ «Հեղուշ»-ի անունը մեզ,

Որ գործը տանք ժողդատարան:

Եվ թափանցիկ այդ ակնարկից

Այրվեց դեմքը Երազիկի:

Ծիծաղեցին տարեց կանայք,

Հետո` նոր խոսք ու նոր հանաք-

Մինչև Արտոն գտներ էլի

Ինչ-որ խոսքեր ծիծաղելի…

IV

Երբ ցնդեցին մշուշ ու մեգ,

Արոտ ելան հոտ ու նախիր,

Եվ արևի կիզող վախից

Ծերպերի մեջ մտավ քամին,

Նախաճաշի տաքուկ ժամին

Մկրտիչն ու Կարոն գյուղից

Ձիեր նստած բարձրացան վեր`

Եկան ֆերմա:

-Տիրուհինե՛ր,

Բարով տեսանք: Ի՞նչ եք անում,

Ի՞նչ քեֆի եք,-ժպտաց Կարոն:

-Բարո՜վ եկաք, հազա՜ր բարով,

Դե ապրում ենք, գործ ենք անում,

Ամեն մեկըս իրեն բանին:

-Կաթ ենք խմում, ուտում պանիր:

-Իսկ ի՞նչ կասեք, թե այսօր մենք

Փոքրիկ ժողով հրավիրենք

Կանաչի մեջ ու ծաղկունքի:

-Որ եկել եք, դե համեցեք:

-Միայն` մի քիչ հանգստացեք,

Մինչև ցած գան իրենց հոտով

Հովիվները:

Մի ժամ հետո

Եկան նաև Արան, Արտոն-

Գառնարածներ, նախրորդ, հովիվ,

Եվ լեռնային մարմանդ հովին,

Ծաղկունքի և կանչի մեջ

Նիստը բացված հայտարարեց

Եղյան Կարոն` բրիգադիր

Եվ քարտուղարը պարտկոմի:

-Այսօր ունենք մի լուրջ խնդիր,

Եվ սպասում եմ ձեր կողմից

Նույնքան էլ լուրջ վերաբերմունք:

Հարցը այսօր մեր հոտերի

Այսպես ասած`գիշերային

Արոտին է վերաբերում:

Թե չենք ուզում խայտառակվել

Պարտիայի և երկրի առաջ.

Թե ուզում ենք բազմապատկել

Նվաճումներւ ձեռք բերած,

Անհրաժեշտ է կազմակերպել

Գիշերային կարգին արոտ:

Լոկ այսպիսով մենք բարձր բերք

Երկրին կտանք:

Նստեց Կարոն,

Ու պարտկոմի քարտուղարին

Մկրտիչը փոխարինեց

Եվ իր կողմից էլ ավելի

Մանրամասն բացատըրեց:

Հետո Հեղուշը ձայն խնդրեց,

Եվ Երազը, Արտոն, Արան.

Ամեն մեկը խոսողներից

Ինչպես հարկն է հարցը սրեց:

Միայն տարեց չոբան Սողոն

Թերահավատ վիզը ծռեց…

Գիշերային միջադեպից

Վիրավորված ու խռովկան`

Արան սիրած իր աղջըկան

Մտքում ներեց` հասկանալով

Իր սխալը: պետք էր եղել

Կազմակերպել մթնով արոտ,

Այնինչ ինքը չոր, քարքարոտ

Եվ հոգեհան ճանապարհով

Հոտն է քշել, բերել օթա:

-Այ քեզ ջահել, գիտուն չոբան,

Իսկ ես քեզ հետ հույս եմ կապել,-

Մկրտիչն էր նրան կպել

Ոչ թե գոռալ, բարկանալով,

Այլ մեղմորեն ու հաշտարար:

-Պետք է գործել հասկանալով,

Լավ մտածել է հարկավոր,

Իսկ դու, Արա…

-Դե լա՛վ, քավոր:

Ներողություն խնդրեց Արան,

Չորացնելով քրտինքը տաք:

-Ահա քեզ ինչ խորհուրդ կտամ,-

Մկրտիչը ասաց նրան,

Ձեռքը դրած նրա ուսին:

-Լա՛վ մտածիր դու այս մասին:

Ինչ որ պիտի ասեմ ես քեզ,

Կատարում եմ կյանքում և ես,

Այդ մտքով եմ առաջնորդվում

Յուրաքանչյուր քայլափոխիս:

Եվ հասարակ, պարզ է նա խիստ:

Հարցը այս է: Ասենք թե դու

Ոչ թե այստեղ ես աշխատում`

Այս հեռավոր խուլ սարերում,

Այլ Մոսկվայում `հենց Կրեմլում:

Աշխատում ես ու դու գիտես,

Որ քո ամեն, ամեն քայլին

Աշխատանքիդ, մտքիդ անգամ

Հետևում են, դիտում նրանք`

Մեր պետության, մեր պարտիայի

Գործիչները:

Դու ո՞նց կզգաս,

Ինքըդ դատիր, երբ իմանաս,

Որ ժպտում են քեզ նայելիս,

Երբ որ քո լավ գործն են տեսնում

Եվ նայում են դժգոհությամբ,

Երբ արածդ դուր չի գալիս…

Այ, այս միտքը քանի տարի

Հետևել է ինձ անդադար:

V

Մայրամուտին մի ճոխ արև

Ծաղկածիծաղ լեռ ու հանդին

Փայլ է տվել ու զարդարել:

Այնպես լուռ է լեռնաշխարհում,

Այնպես խաղաղ, այնպես հանգիստ:

Աղմկում է միայն առուն,

Որ բխելով ցուրտ ծմակից

Թավալվում է դեպի ներքև,

Դեպի ձորը:

Ջրվեժի տակ,

Հեղինեն է լվացք անում:

Առավոտյան, իր ցանկությամբ,

Չորս տղային գյուղ է տանում,

Որ արտերում հասկ հավաքեն:

Տղաները խաղ են անում,

Վազվզում են վերև-ներքև:

Մայրն ուզում է ուրախ երգել,

Բայց հիշում է Մկրտիչին,

Որ փոխվում է երգը ճիչի:

Մկրտիչը հիշել տվեց,

Որ Հեղուշը լուրջ երդըվեց

Կոլվարչության անցյալ նիստում,

Թե բերվելիք այն բրդատու

Ոչխարների յուղ ու կաթի

Ողջ պակասը ինքն է տալու

Իր կովերի բրիգադից:

Այն օրվանից, երբ որ սարում

Գիշերային արոտը նոր

Սովորություն դարձավ բոլոր

Հովիվների հոտի համար,

Խոտը կարծես դարձավ կաթոտ,

Եվ ոչխարները բրդատու

(Կոչում էին որոնց «բրդոտ»)

Կաթ տվեցին այնքան, որքան

Մաքիները սովորական:

Բայց դա հո չի՞ նշանակում,

Թե հաշիվն է արդեն մաքուր,

Եվ Հեղուշը արդեն տրված

Իր խոսքից է հրաժարվում:

Բարձր բերքի հարց է դրված,

Բանն էլ ոչ թե տված խոսքին,

Այլ դրան է վերաբերում…

Եվ հիմա նա տարուբերվում…

Նա հուզվում է ինչ-որ ներքին

Մի անհանգիստ խլրտումից:

Խորհո՞ւրդ հարցնել: Սակայն ումի՞ց:

Եվ ո՞րտեղից, ինչպե՞ս գտնել

Այն միջոցը, հնարը, որ

Պիտի դարձներ հնարավոր

Էլ ավելի շատ կաթ կթել

Իր կովերից:

Իսկ թե նորից

Այդ արոտը գիշերային

Նա տարածի և կովերի,

Այո, նաև նրանց վրա՞…

Այս միտքն այսպես կպավ նրան,

Որ լվացքը թողած կեղտոտ`

Նա վազ տվեց Երազի մոտ:

-Գիշերային արոտն` արոտ,

Սակայն, Երա՛զ, այնպես չլինի,

Որ ծուռ հոնքը շինելու տեղ

Հանկարծ աչքն էլ տեղից հանի…

-Իսկ Միկիչին դիմե՞լ ես դու,

Չէ, եկ հիմա գնանք այնտեղ:

Մկրտիչը իր վրանի

Հովանու տակ, հենված սյունին,

Լուռ կարդում էր, վերընթերցում

Ձմեռային իր կուրսերի

Տետրակն երը:

-Ի՞նչ ես կարծում,

Ախպեր Միկիչ, կովերին էլ

Այդ արոտը գիշերային

Գուցե օգնի կաթի հարցում:

Մկրտիչը աչքը ճպեց,

Լայն ճակատը ափով շփեց:

Նա լավ գիտեր` տափաստանում

Կովերին էլ գիշերային

Արոտի են վաղուց տանում:

Նույնն անում է Կալինինոն:

Սա, իհարկե, գյուտ չէ մի նոր:

Բայց… հենց բանը այդ «բայց»-ումն է:

Այստեղ փոքրիկ թերացումն էլ

Մեկ էլ տեսար կանգնեցըրեց

Ֆերման կոտրած տաշտի առաջ:

Պետք է հիշել նախ և առաջ,

Որ մինչ այնտեղ` ստեպներում

Տափարակ է, հարթ է, փափուկ,

Մեզ մոտ` այստեղ, այս լեռներում

Ճամփան խաղում տափուկ-տափուկ,

Կախ է ընկնում մերթ քարափից,

Մերթ վիհերի խորքն է չափում,

Մերթ, կըտրված ասես կապից,

Գլորվում է ձորակն ի վար:

Եվ այդ քարոտ ու քարքարոտ

Ճամփաներով քշել տավարն

Ու անթափանց մութ գիշերով

Տանել արոտ ու ետ բերել,

Քարափներից ցած գլորել

Եվ կամ հանձնել գելի բերա՞ն…

Չէ, այդ դեպքում արդեն նրանց

Հարկավոր են ոչ թե երկու,

Այլ չորս կամ հինգ նախրապահներ,

Մի քանի շուն, որ լավ պահեն

Հոտի նման և նախիրին:

Հետո` երեք թե չորս անգամ

Նախիրն հանձնել խիճ ու քարին,

Քշել արոտ, այնտեղից` ե՞տ:

Կովերն հենց այդ ճանապարհին

Ունենան էլ թե կաթի գետ,

Ճամփին պիտի զրկվեն կեսից:

-Ախպեր Միկիչ, մի սպասի՜ր:

Իսկ եթե մենք, խոսքիս լսիր,

Իսկ եթե մենք…

Եվ Հեղինեն

Գյուտ արածի նման` հանկարծ

Թռավ տեղից:

Իսկ եթե մենք

Օրն այլևս երեք անգամ

Մեր կովերը էլ չքշենք

Արոտներից բերենք ֆերմա՞:

Իսկ եթե մենք ինքներս հիմա

Գնանք սար ու մեր կովերին

Այնտեղ կթենք ու այսպիսով

Ճամփին կորչող կաթը շահենք

Ու վարչության նիստում տված

Մեր խոստումը պատվով պահե՞նք…

Մկրտիչի բեղոտ շուրթին

Այն ժպիտը լայն ալիքվեց,

Որ ուսուցիչն աշակերտի

Աչն զգալիս է ունենում

Ու մտքի մեջ հպարտանում.

-Կեցցե՜ս, Հեղո՛ւշ, ես իմ հոգին,-

Միկիչն ասաց գորովագին.-

Մենք կարող ենք իրոք կթել…

-Ի՞նչ է, կաթի հա՞նք եք գտել,

Խեթեց Արոտն նա (այդ պահին

Իր վեցերորդ չար տղայի

Արյունոտված մատն էր կապում

Փաթաթանով, վռազ-վռազ,

Ու հորդորում.

-Ոչի՜նչ, բալաս,

Կմեծանաս, կմոռանաս:

Մինչև օրը հարսանիքիդ

Ժամանակ կա դեռ ահագին):

-Զբաղեցրու դու տղային,-

Վրա բերեց Հեղուշն անփույթ,-

Հանք չենք գտել, ա՛յ մարդ, նայի՛ր,

Կաթի գետ ենք ձեռքով կապում,

Սպիտակ գետ` փրփո՜ւր-փրփո՜ւր,-

Եվ Հեղուշը տեղում պարեց:

Իսկ սրամիտ, ուրախ Արտոն

Նայեց կնկան, վրա բերեց.

-Տե՛ս, կաթով է կինս հարբում,

Ես` արաղով,

Տղաս` խաղով,-

Ի՜նչ եմ ասել` տուն ենք համա՜,-

Ու նա կրկնեց կնոջ նման.

-Սպիտակ գետ` փրփո՜ւր-փրփո՜ւր:

-Դու իզուր ես հանգեր կապում,-

Միկիչն ուրախ դիմեց նրան,-

Ասենք` դու հենց կապիր հանգեր,

Իսկ մեզ, Հեղո՛ւշ, պետք է` հանգել

Խելոք ու ճիշտ լուծման հարցի:

Երբ կթվորներն հավաքվեցին

Նույն վրանի դռան առաջ`

Մկրտիչը հայտնեց նրանց,

Որ այսուհետ պետք է նրանք

Երկու անգամ կիթը դաշտում

Կազմակերպեն:

-Մենք հո կորանք:

Բացականչեց ինչ-որ կթվոր,

Ճիշտ է, փոքր-ինչ հասակավոր,

Սակայն առողջ ու ամրակազմ:

Հեղուշին էլ այդ էր պակաս,

Նրան էլ այդ էր հարկավոր.

-Խանում-խաթո՜ւն, իմ հարգևո՜ր,

Թե չես կարող կթվոր դառնալ,

Խնդրեմ վաղը վերադառնաս

Գյուղում դառնաս կալվո՜ր, քաղվո՛ր`

Ի՜նչ որ սիրտդ կկամենա:

Այնտեղ արդեն լավ կիմանաս,

Թե քրտինքըդ ուր կհասնի:

Չե՞ս ամաչում բա դու, Ազնի՛վ,-

Եվ Հեղուշը տոնը փոխեց,

Ոչինչ չունես քեզ խանգարող,

Որ չոփ շինես աչքս կոխես:

Ինձ նայելիս չե՞ս ամաչում:

Ձեռքիս, գրկիս` յոթ երեխա

Կամ կաթնակեր, կամ չար, կամ խակ…

-Մի՛ մոռացիր ութերորդիդ,-

Ծիծաղելով ասաց արտոն

Ու ցույց տվեց իրեն մատով:

Հեղուշն ասես չնկատեց

Ու նույն տոնով շարունակեց.

-Յոթ երեխա, հետն էլ` վարիչ,

Հետն էլ իմ իսկ հոժար կամքով

Նաև կթվոր… Ի՞նչ է, քարի՞ց,

Չէ, մորից եմ ծնվել քեզ պես:

Եթե դատենք բոլորս էդպես,

Ո՞ւր կգնա, ո՞ւր կհասնի:

Չես մտածում բա դո՞ւ, Ազնի՛վ:

Մկրտիչը վախենալով

Որ կհասնեն կանայք հեռու,

Ինքն օգնության ուզեց հասնի:

-Մի քիչ ծանր է, բայց դե, Ազնիվ…

Եթե մի քիչ…

-Դե լա՜վ, Միկիչ,

Բերանիցս խոսք էր թռավ,

Եվ Ազնիվը քաշվեց մի կողմ,

Սակայն հետո չհամբերեց

Եվ դիմելով Հեղինեին,

Խիստ տաքացած վրա բերեց.

-Սրա՜ն նայիր, զարմացըրե՜ց,

Ավետարան գլխիս կարդաց:

Բերանիցս խոսք էր` փրթաց.

Ի՞նչ է, ես մի անհասկացող

Լաչառ կի՞ն եմ կամ թե հիմա՞ր,

Որ դու, Հեղո՛ւշ, գլխիս հիմա

Եկար դարձար ագիտատոր:

Ե՛ս, իմացիր, խելքի՜ կտոր,

Ե՛ս, թող գլխիդ մի լա՜վ նստի,

Տասնյոթ թվի կոմունիստի

Կին եմ եղել, լա՜վ իմացիր,

Քեզնից էլ լավ եմ հասկանում…

-Ա՜խ, Ազնի՛վ ջան, էդ մի բանում

Մեղավոր է ողորմածիկ

Հայրս,-ասաց Արտոն տեղից,-

Տնաշենը թե իր տղին`

Այսինքն ինձ` ձեր ծառային,

Շուտ տար արյուն, միս ու ոսկոր,

Ես էլ անշուշտ… Դե մի խոսքով

Կչկչաննե՛ր, հաշտվե՜ք, դե շո՛ւտ…

Եվ ծիծաղը իր հետ քշում

Ու տանում է գժտվածության

Ամեն մի հետք: Եվ հրճվագին

Ծիծաղում են թե մարդ, թե կին:

Իսկ Ազնիվը գորովագին

Երկու ձեռքով չանչ է անում

Արտոյին, որ պատի տակին

Լուռ նստել է, ձայն չի հանում

Եվ անծիծաղ` շուրջն է նայում,

Կարծես փնտրում այդ կատակի

Իրեն անհայտ հեղինակին…

I

Հակառակ է կարծես գնում

Լույս և մութի օրենքներին

Ամռան գյուղը: Դեռ կեսօրին

Լռությունն է կես-գիշերվա

Կարծես այնտեղ թագավորում:

Երբ խավարն է թևը փռում,

Իրիկվա հետ ծայր են առնում

Խոսք ու զրույց, աղմուկ ու վեճ:

Մարմրում են ձայներն անվերջ

Ու բորբոքվում են վերստին

Դռան առաջ մեծ պահեստի:

Ամեն հարկի, տանիքի տակ

Հնչում է խոսք, ծիծաղ, կատակ:

Իրիկնային ննջող քամին

Արթնանում է միանգամից,

Արթնանում է ու զով անում

Տապից այրված հող ու քամին:

Կարկաչում է նազով առուն,

Մեկ-մեկ իրեն դրսևորում

Սրա-նրա կանաչ մարգում,

Հետո կորչում մթին այգում:

Վարչությունում այդ նույն պահին

Մեկն իր աշխօրն է ստուգում

Ու հաշիվներ անում մտքում.

Ինչքան պիտի տանը պահի

Եվ ինչքանով նոր տան համար

Մահճակալներ գնի հարմար:

Մեկ էլ դիմում նախագահին

Եվ համոզել է աշխատում,

Որ իզուր են իրեն կալի

Պահակ կարգել: Ճիշտ չի գտնում.

-Ինչո՞ւ, ախպե՛ր, ինչո՞ւ պահակ

Չէ՜, փառք աստծո, աշխատունակ,

Առողջ մարդ եմ, ուրի՛շ գործ տուր

Եվ մի՛ անի ինձ խայտառակ

Գյուղի,

մարդկանց,

կնկաս առաջ…

Իսկ ակումբի արձակ բակում

Ջահել-ջուհուլն է աղմըկում:

Ետ են գալիս աշխատանքից`

Կալից, հնձից ու ջրտուքից,

Հագնըվում են պարզ ու մաքուր

Եվ շտապում ուղիղ ակումբ:

Ոմանք ներսի լայն դահլիճում

Զրուցում են կամ տաք վիճում:

Թերթ են կարդում ոմանք լռին

Բացատըրում մյուսներին:

Այստեղ` թեքված իրար վրա,

Սպասելով իրենց հերթին,

Մի խումբ տղերք աղմըկարար

Քիչ է մնում ջարդեն նարդին:

Այնտեղ` նույնպես ամբողջ մի խումբ

Հետևում է խաղին, սակայն

Լուռ, մտազբաղ:

Ճերմակ արքան

Հակառակորդ զինվորների

Նոր հարձակման թափի առաջ

Կանգ է առել «մատի» դռան:

-Թագավորիդ արդեն, Հրանտ,

Հիտլերի բախտն է սպասում:

-Որ այդպես է` ուրեմն ապա

Թող որ լինի և ինքնասպան,

Ասում է նա և արքային

Մեջքի վրա շուռ է տալիս…

Իսկ կենտրոնից կամ շրջանից

Դասախոս է երբ որ գալիս,

Զեկուցումից հետո սիրով

Պատասխաններ է երբ տալիս,

Եվ թվում է, որ դահլիճում

Բոլոր հարցերը վերջացան,

Եվս մեկի ձայնն է հնչում.

-Կխնդրեինք քեզ, ընկեր ջան,

Երկու խոսք էլ ասեիր մեզ

Դրությունից միջազգային:

Միշտ էլ` վերջում, միշտ` նույն պահին

Եվ միշտ` անկախ բուն թեմայից…

Եվ դասախոսն ակամայից

Ստիպված է հարցը հարգել

Ու լսում են.

-Մակի նոր կուրս…

Ողջ աշխարհը` երկու լագեր…

Վիետնամում մահ ու արյուն…

Անդրծովյան Ամերիկայում

Փնտրտուքներ նոր զենքերի,

Ջրածնային ինչ-որ գերռումբ…

Այդտեղ արդեն Դանել քեռին

Նստած տեղը չի համբերում

Ու գոչում է ձայնով ամբողջ.

Պետք է ասել էդ շան որդուն,

Թե` իզուր ես կարծում, որ դու

Կվախեցնես մեզ քո ռումբով

Ատամային…

(Կարծում եք դուք,

Ես թույլ տվի տառասխա՞լ.

Ո՛չ, կոչվում է հենց նա այդպես

Ատամայի՜ն)…

-Մենք էլ ախր

Սուր ատամներ շատ ենք տեսել

Ու ջարդել ենք, էն էլ ինչպե՜ս…

Զեկուցումից հետո նրանք

Դեռ ակումբից տուն չեն դառնում,

Եվ այս ծանոթ նյութի վրա

Մի տաք զրույց է ծայր առնում:

Սակայն այսօր…

Ո՞վ էր տեսել,

Որ զեկուցումը վերջանա

Եվ ոչ մի ձեռք չբարձրանա

Ու չհարցնի դասախոսին

Դրությունից միջազգային:

Բայց պատահեց, ահավասիկ:

«Ինչպես բաշխել կոլխոզային

Միջոցները դրամական»…

Աչքը չռել, լարել ականջ`

Լուռ լսում են դասախոսին:

Եվ խոսում է նա այն մասին`

Ինչպես որոշ կոլխոզներում

Դրամական եկամուտի

Ճնշող մասը զոհ են բերում

Շքեղ շենքեր կառուցվելուն,

Եվ դա` նույնիսկ այն ժամանակ,

Երբ որ չունեն ծատ հասարակ,

Բայց անհրաժեշտ նման բաներ,

Հարմարանքներ, պարագաներ,

Ինչպես դիցուք…

Մեկ էլ հանկարծ

Լռության մեջ հնչեց մի կանչ.

-Էլ ինչո՞ւ ես, ա՛յ տնաշեն,

Գնում հասնում հեռու-հեռու,

Եվ էնտեղից օրինակ բերում:

Հենց մեր գյուղը Սովետաշեն,

Մեր պալա՜տը…- ուստան գոռում

Ու նայում է Դանել քեռուն:

Կուլ չի գնում նա իր հերթին.

-Լամպի շուշա հո չես, ախպե՛ր,

Ի՞նչ ես ցցվել, տեղդ նստիր:

Բայց ձայները այս-այն կողմից

Նրա ձայնն են խլացնում.

-Չէ, ընկե՛ր ջան, այդ հարցերում

Նախագահից` մեր Թորգոմից

Ավելի լավ այլ դասախոս

Դու չես ճարի ողջ աշխարհում:

Իսկ Թորգոմը լուռ ու անխոս

Բեղն է կրծում ու համբերում:

Եվ թվում է` մի ողջ տարի

Եկավ անցավ, մինչև Կարոն

Ոտքի ելնում զանգ է տալիս.

-Դուք, ընկերնե՛ր, թույլ չեք տալիս,

Որ դասախոսը հարգելի

Շարունակի,

Այդ հո չեղա՜վ:

-Ինչո՞ւ չեղավ, ընկեր Եղյա՛ն,

Ես իմ հոգին, շատ լավ եղավ,-

Եվ աղմուկը ամեն կողմից

Խայթում է սիրտը Թորգոմի:

II

Գյուղը կարծես ամայացել,

Դատարկվել է կարծես հանկարծ,

Ոմանք հնձի են գնացել,

Ուրիշները` այգի կամ կալ:

Թե ճրագով անգամ ման գաս

Պարապ նստած մարդ չես ճարի,

Եվ շտապող Դանել քեռին,

Ամաչելով ինքն իրենից,

Որ կարող է թվալ պարապ,

Դարբնոց է հասնում արագ:

Ճանաչված է նա շատ վաղուց

Իբրև ամեն կարգի պահակ:

Մերթ այգի են հանձնում նրան,

Մերթ` բոստանը, պահեստը` մերթ,

Իսկ երբ արդեն ձյուն է –ձմեռ`

Գոմերը հո միշտ կան ու կան…

Եվ այս անգամ,

Եվ այս տարի

Նշանակվել է մեր քեռին

Մեղվանոցի պահակ և կամ,

Ինչպես ինքն է սիրում կոչել`

Իր նոր պաշտոնը` մեղվապահ:

(Նա` մեր ծերում սնափառը,

Շատ չի սիրում պահակ բառը,

Այդ թվում է խիստ հասարակ,

Վիրավորում փոքր-ինչ նրան)…

Բոլորն արդեն վաղուց գիտեն

Սովորույթը Դանել քեռու.

Անկեղծորեն և լրջորեն

Այն գործին է սիրահարվում,

Որ նրան է հանձնարարվում:

Գոմապա՞հն է – գոմն է դառնում

Ամեն ինչից կարևորը.

Այգի՞ն, բոստա՞նն է պահպանում`

Այս անգամ էլ ալևորը

Դրանով է հպարտանում…

Հասկանալի, պարզ է կարծեմ,

Որ բնավ էլ կարևոր չէ,

Թե, օրինակ, անցած տարի

Տեսանկյունից հանդապահի

Նա ինչպես է վերաբերվել

Ասենք թեկուզ մեղվանոցին:

-Մեղուն որն է, տո՛ վա՜զ անցիր

Երբ հաց, ցորեն կա աշխարհում,-

Այսպես կասեր Դանել քեռին

Անցած ամառ: Բայց այս տարի…

Որտեղ նստի ու վեր կենա`

Մեռած բան է – խոսք կբացի

Մեղվից, մեղրից, մեղվանոցից,

Առարկես էլ` կտաքանա,

Չառարկես էլ` կբարկանա,

Անհաշտ մեկի հետ կվիճի,

Ջանք կթափի, կապացուցի

Օգուտները մեղվանոցի…

Ու սիրում է նա հատկապես

Դարբնի հետ իր ուժը չափել:

Երկու ծերուկ, և թարսի պես`

Մեկը անչափ դյուրահավատ,

Ե՛վ սնափառ, և՛ միամիտ,

Մյուսն անչափ կասկածամիտ,

Խստաբարո և անհավատ,

Հիսուն-վաթսուն տարի ահա

Միշտ վիճում են, խայթում իրար,

Բայց և այնպես – ի՞նչ իմանաս,

Հենց միգուցե դրա համար,

Մտերիմ են մնում կրկին

Ու կոլխոզում և ոչ մեկից

Այն հաճույքը չեն ստանում,

Ինչ զգում են, երբ որ նրանք

Իրար հետ են զրույց անում:

Շատ են սիրում նրանք խոսել

Նամանավանդ կոմունիզիմից:

-Չէ՛, չենք կարող դու է՛լ, ես է՛լ

Էդ օրհնված օրին հասնել:

Մահը կգա մեզ կճզմի,-

Իր կասկածն է հայտնում ուստան:

-Ի՛նչ ես խոսում, այ անաստված,-

Տաքանում է Դանել քեռին:-

Փառ է իջել քո աչքերի՞ն:

Մի դու հապա շուրջդ նայիր,

Մի մտիկ տուր մեր աշխարհին:

Եվ մեր քեռին շիկնած բոցից,

Խոսքի շայրը բերո՜ւմ-բերո՜ւմ,

Եվ ինչպես միշտ այս սեզոնում`

Հասցընում է մեղվանոցին.

-Թե լինեիր դու մեղվապահ,

Կտեսնեիր ավելի պարզ…

-Լա՛վ, էդ գիտե՛նք, գիտե՛նք, Դանե՛լ,

Բավական է գլուխ տանես,-

Ընդհատում է ուստան նրան:

Եվ մուրճն իջնում, ելնում է վեր,

Բորբոքվում է անվերջ քուրան

Ու բորբոքում ասես նաև

Ներողամիտ Դանել քեռուն,

Որ կոկորդն է հազիվ քերում,

Եվ ժպտալով ինքնավայել

(Չի պատահել կարծես ոչինչ),

Կամենում է նորից խոսել,

Նորից խոսել… մեղվանոցից,-

Թե` իբր այնտեղ, մեղվանոցում

Շատ կարևոր հարց են լուծում,

Թե` այս շաբաթ –խոսքին նայիր -

Փեթակները կոլխոզային

Նա մաքրել է ամերիկյան`

«Բուրժուական» էդ փտախտից,

Թե` էլ մեղվին վտանգ չկա,

Մեղվաբերքն էլ իրենց բախտից

Ծով կլինի ամեն տարի:

Իսկ թե ծով է բերք ու բարիք`

Ասել է, թե իր ոտքերով

Կոմունիզմը մոտ է գալիս:

Սակայն ուստան այս անգամ է՛լ

Նրան խոսել հո չի տալիս.

-Դու պալատի՜ց խոսիր, Դանե՛լ,

Մոռացե՞լ ես, թե դրանով

Ինչքա՞ն ես դու հոգից հանել:

Հիմա ինչո՞ւ վազ ես անցնում:

-Էհ, կխոսեմ ես հիմա էլ.

Ո՞վ ասաց, թե վազ եմ անցնում,-

Եվ մի փոքր շփոթվելով

Իր ճակատն է շփում ձեռով:

Ախր ուստան չի մոռացել,

Թե որքա՜ն են նրանք վիճել

Այդ առիթով: Ինքն ասում էր.

-«Կամաց` բայց շատ գնա», ախպե՛ր…

-Ախր կամաց ո՞ւր ես գնում,

Զոքանչիդ տո՞ւն, թե՞ կոմունիզմ,-

Բորբոքվում էր Դանել քեռին

Եվ միանում ամեն կողմից

Վաչագանին ու Թորգոմին…

Շփոթվում է քեռին հիմա

Միտ բերելով, որ Թորգոմին

Նոր ակումբի շենքի համար

Երեկ գիշեր լավ խայթեցին,

Եվ ուզում է շրջանցելով

Խոսքը բերել մեղվանոցին,

Բայց զգալով, որ չի կարող,

Եվ որ ուստան նեղն է ձգել,

Աշխատում է որևէ կերպ,

Ինչ-որ ծուռտիկ ճանապարհով

Փեշն ազատել, իրեն փրկել:

-Վա՜յ, շատախո՛ս, դու ջո՜ւր դառնաս,

Ո՜նց մոռացար,- ասում է նա

Եվ մազերն է ուզում ձգել

(Ու կձգեր, թե ունենար),-

Մեղվանոցից պետք է, ուստա՛,

Դու հենց հիմա սարքես ու տաս

Երեսուն հատ մայրավանդակ:

Դե շո՜ւտ, ուստա՛,

Ձեռքի՜դ մատաղ…

Իսկ ուստայի թավ բեղերում

Չարաճճի մի քմծիծաղ

Զբոսնում է իրեն համար:

Պարզ է տեսնում ուստան հիմա.

Սուտ է ասում Դանել քեռին,

Որ ազատվի նրա ձեռից…

III

Աշխատանքն է գյուղում եռում:

Մի բառ միայն` բերքահավաք,-

Եվ մի հատիկ այդ կարճ բառում

Ամփոփվում է որքա՜ն կրակ

Որքա՜ն լարում, եռանդ ու սեր:

Այդ օրերին Թորգոմն ասես

Պտտվում է հոլի նման.

Ուր էլ գնաս, ուր էլ հասնես,

Միշտ կտեսնես նորից նրան:

Հիմա դաշտ է նա շտապում

Եվ մտածում ճանապարհին,

Որ ինչպես միշտ, ամեն տարի

Պիտի շուտով յայլաղներից

Ներքև բերել ջահելներին,

Որ գան, լծվեն հունձ ու կալին,

Եվ ինչպես միշտ, ամեն տարի,

Առաջինը ողջ շրջանում

Հնձից պրծնեն:

Միտք է անում

Եվ հիշում է Մկրտիչին:

Իսկ եթե նա աղմուկ գցի՞:

Եվ այդ մտքից նա բարկանում,

Միկիչի հետ հեռվից-հեռու

Վեճ է մղում այնպես, կարծես

Նա աղմուկ է արդեն գցել,

Նա չի թողնում ջահելներին

Գան մասնակցեն հունձ ու կալին:

Եվ Թորգոմը չի նկատում,

Որ իր համար անակնկալ

Բարձրաձայն է խոսում իրոք:

Մեկ էլ հանկարծ ծիծաղելով

Նրա դեմ է Վաչեն բուսնում:

-Այդ ո՞ւմ հետ ես այդպես խոսում,

Այդ ո՞ւմ հետ ես վիճում տաք-տաք…

Բացատրություն մինչ նա կտար,

Հասկացնում է Վաչեն ձեռքով,

Որ նա լռի:

Կողքի ձորով

Մի բահ ջուր է թավալվում ցած,

Եվ ջրի շուրջ հարյուրավոր

Հավեր, բադեր են կչկչում:

Թռչնանոցն է տեղավորված

Այդ ձորակում հարմարավոր`

Փոքրիկ ֆերման Սաթենիկի:

Եվ դարավոր ուռենու տակ

Նրա ձայնն է հնչում հանգիստ:

Նա խոսում է Մարոյի հետ`

Հասակակից օգնականի:

Վաչեն դառնում է Թորգոմին.

-Հապա լսիր` ինչ են խոսում:

Ու նստում են, նրանց լսում:

-Ո՞նց է, բաջի, էս օր Կարոն,-

Հարց է տալիս նրան Մարոն,-

Եվ իսկապես` Եղյան Կարոն

Գիշերելով դաշտում չորս օր

Մրսել է և հիվանդացել:

-Ասում են, թե երեկ կեսօր

Տաքությունը անց է կացել

Քառասունից-քառասունհինգ:

-Քառասունհի՞նգ: Վա՜խ, խե՛ղճ կնիկ,

Վա՜խ, քոռանա՛ մերդ, բալա՜:

-Քառասունհի՞նգ… ո՞նց թե, ա՜յ քիր,

Քառասունից վերև հոգին

Ցավին էլ ո՞նց կդիմանա:

-Ինչի՞ պիտի չդիմանա,-

Առարկում է Սաթոն հանգիստ,-

Պարտիական մարդ է, ա՜յ քիր,

Դու էդ մեկը լա՜վ իմանաս.

Պարտիական մարդու հոգին

Հարյուրին էլ կդիմանա…

Հենց սրանով կարծիք կազմիր.

Ուրիշ էլ ո՞վ կդիմանար

Էն անաստված պատերազմին…

Ու գլխով է անում բաջին…

-Քիչ է մնում, թե ականջիդ

Չհավատաս, ես իմ հոգին,-

Եվ Թորգոմը նստում հարմար

Եվ լսել է ուզում էլի:

Բայց կչկչոցը հավերի

Ստիպում է Սաթենիկին

Շուռ գալ դեպի վերև նայել:

Ու տեսնելով նախագահին

Պառավ կնոջն ինքնավայել`

Իրենց մոտ է նրան կանչում:

Ողջ կոլխոզը շատ լավ գիտեր,

Ճանաչում էր Սաթո բաջուն:

Անժառանգ ու այրի մի կին,

Ոնց ասում են` «անհիշատակ»,

Կհասնի նա ամեն մեկի

Իրեն ուղղված թեթև կանչին,

Ձեռաց կօգնի, խորհուրդ կտա:

Այցելուն է նա առաջին

Ուրախության, թե տրտմության

Ամեն ժամին և լավ ծանոթ

Ողջ կոլխոզի անցուդարձին,

Տեղյակ գյուղի ամեն ինչին:

Ոչ մի կեղտոտ ասեկոսե:

Կին է այրի, «անհիշատակ»

Ոչինչ չունի օր ծերության:

Ինչո՞վ հապա, ասել կուզե,

Լցնի օրը, սիրտն ու հոգին,

Ի՞նչ խնդությամբ ուրախանա,

Երբ անձնական խինդ չունի նա:

Նրա մարդուն ողորմածիկ`

Հիսուն-վաթսուն տարվա հովիվ

Կուլակները սպանեցին

Հոտի առաջ:

Սաթո բաջին

Զով սարերի մարմանդ հովին,

Պաղ ջրերին շատ էր սովոր,

Եվ հետո էլ, իբրև կթվոր,

Շարունակեց ֆերմա գնալ,

Մինչև մի օր ասաց.

-Ախպե՛ր,

Էլ ձեռքերիս ուժ չմնաց:

Ուզեց մի քիչ հանգիստ ման գալ,

Բայց կռիվը պայթեց հանկարծ,

Ու նա կրկին

Ելավ ոտքի.

Մեկ`կոլխոզում հացթուխ դառավ

Թոնիր վառեց պառավ-պառավ,

Մեկ` աշխատեց նա մսուրում.

Լվաց, մաքրեց երեխեքին:

Ինչ գալիս էր պառավ ձեռքից`

Չխնայեց և ոչ մեկին.

Մխիթարեց, հուսադրեց,

Սրան-նրան թելադրեց

Թուղթ ու նամակ` դեպի ֆրոնտ,

Եվ իր տան մեջ ուշ գիշերով

Հին խոսքերով, աղոթքի պես

Ստալինին լալով դիմեց,

Որ նա բացի հույսի մի դուռ`

Ջարդի Նեռին`

Շուն Հիտլերին

Եվ բոլորին ետ բերի տուն…

Անցած դարի Սաթո բաջին

Դարձավ վարիչ թռչնանոցի:

Աշխատանքի, գործի սովոր`

Նրան թվում էր անսովոր,

Որ նա պիտի ամբողջ տարին

Մեծ գործ չանի: Ի՞նչ էր անում.

Թռչուններին կուտ էր տալիս,

Ձուն հավաքում, հանձնում պահեստ:

-Ես չեմ ուզում գլուխ պահել,-

Դիմեց հիմա նա Թորգոմին,-

Ես էլ հիմա միտք եմ անում.

Ինչ որ արել` է՛լի կանեմ:

Լավ չի լինի` ես հավերին

Էգուցվանից վերցնեմ տանեմ,

Ու մոտեցնեմ ֆերմաներին:

Ճիշտ է, թեև ուժս է հատած,

Բայց մի օգուտ ես էլ կտամ,

Կով կկթեմ…

-Գիտե՛մ, գիտե՛մ,-

Ջերմ ժպտալով, Թորգոմն ասաց,-

Գնա, բաջի՛:

Եվ իմացի՛ր,

Որ ես, իբրև քո նախագահ,

Քեզնից շա՜տ եմ շնորհակալ:

Էն էլ ասեմ, որ այս տարի

Կարժանացնենք քեզ մեդալի:

-Էհ, ի՞նչ մեդալ:

Ա՛յ քեզ մատաղ,

Էդ մեդալի համար հո չի՞.

Կոտրած ձեռով Սաթո բաջին

Ուզում է, որ տա մի օգուտ

Իր կոլխոզին: Մատաղ հոգուդ,

Դե իմ մարդն էլ, ինդք ասա,

Լուսահոգին ո՞ւմ զոհ գնաց:

Դողաց ձայնը Սաթենիկի,

Եվ նա դիտմամբ բարձր հազաց,

Որ հուզմունքը հազով ծածկի…

IV

Օրըստօրե անտառն արագ

Նոր գույներով է զարդարվում,

Վերջալույսի նման վառվում

Շիկնանքներով հազարերանգ:

Վեր գալարվող բոցի նման

Քամուց քշված խազալն արդեն,

Մայրամուտին, իրիկվա դեմ

Սավառնում է լեռան վրա.

Կախվում օդում,

Ձորը պատում,

Եվ շղարշով իր ոսկեթել

Ծածկում կածան, ակունք, առու:

Մի անվտանգ, անբաց խարույկ

Վառվում է և չի մոխրանում:

Եղևնիներն են լոկ կանաչ,

Որ օրեցօր, կամաց-կամաց

Լուռ մերկացող անտառի մեջ

Երևում են ավելի պերճ`

Իբրև գարնան գրավական:

Ծով դաշտերում էլ բերք չկա,-

Ամբարվել է պահեստներում

Եվ այնտեղից հորդել է դուրս,

Լցվել ամեն խրճիթ ու տուն:

Բերքահավաքը վերջացավ

Առաջինը ողջ շրջանում,

Փոխանցիկը ձեռքից չանցավ,

Ինչպես Թորգոմն էր վախենում:

Բարձր բերքի համբավն անցավ

Ու տարածվեց հեռու-հեռու:

Երևանից եկան հասան

Թղթակիցներ և նկարիչ:

Եվ շատ չանցած լրագրի

Երրորդ էջում իրենց տեսան

Սեթը, երեք օղակավար,

Բրիգադավար Եղյան Կարոն

Եվ Թորգոմը, որ խանդավառ

Հաղթությունից դարձած բարի

Ու մոռացած վեճ ու կռիվ,-

Ափերն ուրախ շփեց իրար

Ու Վաչեի մեջքին խփեց.

-Լսի՛ր, Վաչե, ինչ եմ ասում:

Պիտի ակումբը վերջանա՜

Առաջիկա երկու ամսում…

I

Երկինքը` կարծես լուսաքողարկված,

Մթին ամպերից բացվում է հանկարծ,

Եվ անժամանակ արթնացած քամին

Կեսգիշերային անդորրված ժամին,

Ինչ-որ մի բանից կարծես թե դժգոհ,

Ամպերն է քշում դեպի Մեծ Մասիս,

Դեպի մայր Արաքս` սահմանից այն կողմ:

Եվ գնդասարի կաթնագույն ուսին

Հոգնած թիկնում է մի լրիվ լուսին:

Անքնությունն է Մկրտչին տանջում,

Եվ նա վերարկուն գցելով ուսին`

Նստում է տեղում: Կողքին անձանձիր

Աղբյուրն է անվերջ ինչ-որ բարբաջում,

Մի գառ փռշտում, հովատակ մի ձի

Ընդհատ ու բեկ-բեկ մի պահ խրխնջում,

Լռում է ապա:

Միտքը Մկրտչի

Առանց դադարի պտույտ է անում:

Մերթ այնպես, ինչպես համառ ճանճերին`

Մկրտիչը ձեռքով այդ միտքն է վանում,

Մերթ` այն թվում է այնքա՜ն հաճելի,

Այնքա՜ն գրավիչ:

Արի՛, Մկրտիչ,

Դուրս եկ խճճված մտքի ցանցերից:

Ու նա չի քնում:

Ու միտքը գնում

Մերթ հեռանում է, մերթ գալիս մոտիկ:

Որոշ է բախտը իր ժողովրդի:

Ապրում են իրենք մի մեծ տան նման,

Եվ ինչպես տանը, մեծ ընտանիքում,

Կան հազար հոգսեր:

Բայց մի հզոր սեր,

Որ արյան մեջ է, ամենքի հոգում,

Կապում է ամուր բոլորին իրար,

Եվ մի վերընթաց ուղիղ ճանապարհ

Խոչընդոտների վրայով անվերջ

Իրենց տանում է բարձունքից-բարձունք:

Լինում են, ինչ խոսք, գժտություն ու վեճ:

Ահա Թորգոմը:

Վտակը ցածում

Ինչ-որ խոսում է խորին քնի մեջ,

Իսկ արշալույսը աչքերն է բացում,

Աղոտանում է խավարը դանդաղ:

Ի՞նչ է պատահել արդյոք Թորգոմին,

Իր ընկերոջը, իր բարեկամին,

Սիրելի մարդուն, բան չեմ հասկանում:

Մոտ քսան տարի առաջ էր տանում

Իր ձեռքով հիմնած կոլեկտիվը մեծ:

Միշտ առաջինը ամեն բանի մեջ:

Այս անգամ մարդը սխալ է գործել:

Եվ ինքը, ինքը ինչքան է փորձել

Հասկացնել նրան: Իր բարեկամը

Դեռ համոզված է, որ այս անգամ էլ`

Այս կառուցվելիք ակումբի հարցում

Ինքը ճիշտ է և սխալ չի գործում:

Բայց կհասկանա, այլ կերպ չի կարող,-

Եվ Մկրտիչը ելնում է ոտքի:-

-Գյուղ իջնենք, տեսնենք ինչ կասի Կարոն:

Երբ որ գյուղ հասավ, Մկրտչի հարցին`

Թե ո՞ւր է Կարոն, պատասխան տվին,

Որ դրությունը շատ ծանր է տղի,

Պառկած է հիվանդ: Թորգոմն էլ արդեն

Մեկնել էր քաղաք, որ շինանյութեր

Հասցըներ շինվող ակումբի շենքին:

Ու վերադարձավ Մկրտիչը կրկին,

Երբ որ այցելեց ու տեսավ, որ դեռ

Կարոն տենդի մեջ ի վիճակի չէ

Ո՛չ հարցեր քննել ու ո՛չ էլ լուծել:

II

Ճամփան ելնում է սարն ի վեր

Կեռմաններով իր անհարմար,

Ոտքերիդ տակ` խորունկ վիհեր,

Գլխիդ վերև` կապույտ կամար,

Որ ամպերով ծոպավորված`

Ավելի է կապույտ դառնում:

Երկու հոգի ձիեր նստած,

Անվերջ դեպի վեր են ելնում,

Վե՜ր – կարծես թե դեպի երկինք:

Ձիերն անվերջ այդ վերելքից

Քրտնակալած ու բեզարած,

Վեր են ելնում դանդաղորեն:

Աշունն էլի աներևույթ

Վրձինները իր ձեռքն առած,

Արոտներն է ոսկեվորել:

Իջել է նա մերկ հանդերին

Եվ անտառին դեղնականաչ:

Կարծես հեռու մի հրդեհի

Ցոլքն է փռվել երկրի վրա:

Գարնան գետը հորդ ու վարար

Բարակե՜լ է, դարձել առո՛ւ…

Խոր աշունն է լեռնաշխարհում:

Ապաքինված, արդեն առողջ`

Պարտքարտուղար Եղյան Կարոն

Թորգոմի հետ զրույց անում,

Դեպի յայլաղ են բարձրանում:

Երևանից նոր ետ դարձած,

Ոգևորված, դարձած բարի`

Թորգոմն ամբողջ ճանապարհին

Նոր լուրեր է հայտնում նրան,

Եվ մեծ մասամբ խոսքը նրա

Պտտվում է կոլխոզի շուրջ…

Եվ Թորգոմը ոգևորված

Թվարկում է երկու տարվա

Պլաններն իր.

Ակումբին կից

Պիտի շինի նոր հյուրանոց:

Լավ սրտատաշ բազալտ քարով,

Հիսուն-վաթսուն մահճակալով:

Հետո` պանրի մի գործարան,

Հետո…

Հարց է տալիս Կարոն.

-Իսկ քաղաքում, մի ինձ լսիր,

Ի՞նչ իմացար գոմի մասին

Եվ կամ, ասենք, հենց բաղնիսի:

Հը՞, ի՞նչ կասես, ընկեր Թորգոմ:

«Ընկեր» բառը նախագահին

Հարկադրեց զգուշանալ:

Տարված անուշ անըրջանքով`

Չէր էլ անցել մտքով նրա,

Թե քարտուղարը պարտկոմի

Իր հարուցած մտքի վրա

Նայում է լուրջ կասկածանքով:

-Ձմեռանոց…կկառուցենք,-

Թորգոմն ասաց սառն ու դժգոհ,

Մտածելով, որ Կարոն էլ

Վարակվել է անտարակույս

«Մկրտչյան հիվանդությամբ»:

-Իսկ ինչո՞ւ «գոմ», ոչ թե «գոմեր»:

-Էհ, թող լինի «գոմեր» թեկուզ:

-Իսկ ե՞րբ, Թորգոմ:

Ու Թորգոմն էլ

Սիրած խոսքը կրկնեց նորից.

-Կկառուցենք մենք ամեն ինչ,

Միայն`հերթով:

-Հետո՞, հետո՞,-

Խիստ անհամբեր հարցրեց Կարոն,

Եվ այլևս չսպասելով

Պատասխանի, շարունակեց.

-Ձմեռանոց է հարկավոր

Մեզ հենց հիմա`

Ձմռան համար…

Կարոն ձիու սանձը ձգեց,

Որ Թորգոմը հավասարվի,

Եվ լրջորեն շարունակեց.

-Անմիջապես պետք է շարվի,

Եթե կուզես` վաղը թեկուզ:

Այս մեկ: Ունենք նաև «երկուս»:

-Բայց, սպասի՛ր, ախր էդ ո՞նց,

Ո՞նց ենք շինում ձմեռանոց:

-Մենք ամեն ինչ ունենք, Թորգոմ,-

Բանվոր, քարտաշ, ճարտարապետ

Եվ շինափայտ, էլ ի՞նչ է պետք:

-Ո՞նց թե…

-Այո՛:

-Ո՞նց թե, Կարո՛:

-Այո, թեկուզ հենց այն քարով,

Որ ակումբի համար արդեն

Պատրաստված է:

-Իմ աստվածը,

Դու գժվել ես, կարծես, Կարո՛:

-Դու ես գժվել, Թորգոմ, հենց դո՛ւ:

Լսի՛ր, թե քեզ ինչ եմ ասում:

Գիտե՜ս, մարդիկ ինչ են խոսում.

Նախագահ են Քաղսովետի

Քեզ անվանում, մի մականուն

Որ ցանկանում – չես ցանկանում

Քո անվանն է կպել արդեն:

Ժողովուրդը հենց դրանով

Իր կարծիքն է արտահայտել:

Ասենք` նաև արտահայտեց

Նա կարծիքն իր որոշակի:

Դու հիշո՞ւմ ես, ընկեր անգին,

Զեկուցումն այն, մեր ակումբում:

Սա լուրջ բան է, ազդանշան,

Որ, անկասկած, այն է ասում,

Թե կըտրվում մասսաներից.

Հեռանում ես, առաջ վազում:

-Եթե անգամ ճիշտ ես ասում,

Ապա դու էլ մասսաներից

Կտրվել ես` ետ մնալով,

Քնով անցել` չիմանալով

Այն, որ արդեն հասանելի

Բան է դարձել մասսաներին:

-Մասսաների՜ն, մասսաների՜ն:

Հետո՞…-զլեց նա ձայն իր բամբ,-

Իսկ ո՞վ ասաց, թե կուրությամբ

Պիտի կախվենք մասսաների

Պոչից, Կարո՛…

-Լսի՛ր, Թորգոմ:

Եվ մենք իզուր ջուր չծեծենք:

Եվ իմացիր, մենք տիպային

Ձմեռանոց կկառուցենք

Հենց վաղվանից: Մինչև հիմա

Բերքով էինք մենք զբաղված,

Հունձ ու կալ էր, չկար հնար

Հարցը կարգին քննարկելու:

Հիմա, առանց քողարկելու,

Ես քեզ պիտի անկեղծ ասեմ…

Նրանք հանկարծ նկատեցին,

Որ ֆերմա են արդեն հասել:

Եվ տաք վեճը հարկադրված

Անժամանակ ընդհատեցին:

III

Յուրաքանչյուրը լուռ ասպանդակեց իր ձին:

Տղաները, որ դեռ չէին տեսել նրանց,

Ճամփից փոքր-ինչ ներքև` փափուկ լեռնալանջին

Արտասանում էին իրենց անգիր արած

Ոտանավորները, խաղում էին, երգում:

Եվ այդ պահին հանկարծ ականջներին նրանց

Հասավ բարակ մի ձայն` մանկական ու զրնգուն:

Մի մանուկ էր երգում,

Ինչպես պարզվեց հետո`

Հեղինեի չորրորդ չարաճճի տղան,

Մի երգ, որ վերջերս հորինել էր Արտոն:

-Եկեք խնդրենք Միկիչին,

Թորգոմի հետ չվիճի,

Գնա շրջկոմ ու ասի,

Որ մենք չունենք հասարակ

Ձմեռանոց կոլխոզի,

Իսկ նա պալատ է շինում

Մեր գյուղ Սովետաշենում:

Քարտուղարը շրջկոմի

Շուտ զանգ կտա Թորգոմին,

Հետո այսպես կխոսի.

Քաղսովետը իսկույն թող,

Վերադարձիր կոլխոզին…

-Դու լսո՞ւմ ես, Թորգո՛մ, թե չես լսում` լսի՛ր.

Նույնիսկ երեխեքը

Պարզ տեսնում են ելքը,-

Եվ ծիծաղեց Կարոն ու շուռ եկավ թամբում:

-Եթե քո հույսն էս է` երեխեքի երգը,

Մեղքս շատ ես գալիս, թող քեզ աստված հասնի,-

Ասաց նախագահը` առերևույթ անփույթ,

Սակայն սրտի խորքում վիրավորված երգից:

-Չես խուսափի, Թորգոմ, դու այդ միակ ելքից,-

Ակնարկելով նորից երգը երեխեքի

Ասաց Մկրտիչը, երբ որ նրանք արդեն

Տեղ հասնելով` նրա վրանի տակ

Նախաճաշել, փոքր-ինչ հանգստացնել

Ու նույն հարցին էին անդրադարձել կրկին:

Իսկ Թորգոմը ժպտաց մանկան նման բարի:

Եվ ժպիտը նրա ավելի էր ասում,

Ամեն տեսակ խոսքից պերճ էր խոսում:

Մկրտիչն ու Կարոն նույն ժամանակ,

Երբ ծիծաղում էր և կատակում,

Փաստարկներ էին լուռ հավաքում:

-Մկան համար մահ է, կատվի համար` հանաք,-

Ուզեց Մկրտիչը չհամբերել,

Բայց Թորգոմը մինչ այդ վրա բերեց.

-Դեռ գոմը թող մի կո՜ղմ,

Ասա մի հասկանանք.

Էդ քո գոված ցեղի բուրդն ի՞նչ եղավ,

Երբ մթերումից, ղոչա՛ղ տղա,

Դեռ մեզ պակասում է հարյուր կիլո:

Հը՞, ի՞նչ կասես սրան, ընկեր Կարո,-

Եվ խորամանկ ժպտաց շեղ աչքերով:

-Մինչ ես «առ» եմ ասում, դու քշում ես «ակոս»,-

Ասաց Մկրտիչն ու աչքի տակով

Խորհրդավոր նայեց Կարապետին:-

Անհո՛գ մնա, ջա՜նս, մթերումը բրդի

Ոչ թե կտանք մի կերպ, ինչպես ամեն տարի,

Այլև, ընկեր Թորգոմ, ես լուրջ խոսք եմ տալիս

Ազատ մթերման դեմ հանձնել ևս կես տոնն…

Իսկ Թորգոմը ժպտաց.

-Կատակներդ քե՛զ թող,

Ես այդ հարցում արդեն լուրջ եմ խոսում քեզ հետ:

Սակայն «լուրջ խոսելը» չեղավ արդյունավետ:

Թորգոմը լրջացավ անմիջապես,

Կատակախառն տոնը փոխվեց իսկույնևեթ,

Եվ մի ակնթարթում, այն մարդու պես,

Որ փոխարեն գինու խմել է նավթ կամ ձեթ`

Ծամածռվեց դեմքը մեր Թորգոմի,

Երբ որ խոսքը նորից պտտեց եկավ

Հասավ ակումբին ու վերաբերեց գոմին:

Իզուր Մկրտիչը փորձեց խոսել խաղաղ,

Զուր օգնության կոչեց գիտություն ու լեկցիա,-

Նրա տետրակները կոպեկի տեղ չանցան:

Միջամըտեց Կարոն, նոր փաստարկնե բերեց`

Նույնիսկ և Սերգեյի մի նամակից:

Ջանաց նրա վախն ու կասկածները ցրել,

Լրջությունը չօգնեց, դիմեց և կատակի,

Բան դուրս չեկավ սակայն, Թորգոմն էլի

Մնաց առաջվա պես անդրդվելի:

Ու վրդովվեց Միկիչն այդ միալար տոնից.

-Ախպե՛ր, բավական է «Մուկ ու կատու» խաղանք:

Սա մի հարց է արդեն դատ ու դատաստանի:

-Իսկ քեզ համար պարզ է նաև դատավճի՞ռ,-

Բարկությունից բոլոր «ը»-երը կուլ տալով`

Նախագահը նետեց Մկրտիչին:

-Դատավճիռը, չէ՛, բնավ ինձ հայտնի չէ,

Քանի որ նա միայն քեզ է վերաբերում,-

Միկիչը հարվածեց ասես սրով:

Հանդից եկած Արտոն ուրախ փռթկացրեց,

Երազիկը խնդաց.

-Յոթով զրո՜…

Հայրը դարձավ դստեր, չափեց ոտից գլուխ:

-Ախր, հայրիկ…

-Հայրի՞կ, թե՞ զահրումար:

Երազիկը լռեց, մի կողմ քաշվեց հլու:

-Մասխարա եմ դարձել սրանց համար,-

Եվ վրանից ելավ արագ-արագ,

Պատասխան չտալով իրեն ուղղված հարցին…

Դրսում լեռան քամին սև թուխպերն էր քշում:

Իսկ արևը հեռվում` Մասիսների լանջին

Կարծես վայր ընկնելով` դարձել փշուր-փշուր,

Խառնվել էր նրանց հավերժական սառցին:

IV

Աշնանային քամու շնչից

Արդեն ձմռան հոտ էր գալիս,

Նա չէր փչում, այլ սուր ծակում:

Արեգակն էլ Գնդասարից

Կիսաքուն էր կարծես ծագում

Եվ արդեն ոչ թե ջերմություն,

Այլ միմիայն լույս էր տալիս:

Պաղ եղյամը արդեն վաղուց

Գիշերվա մեջ անտես մաղվում,

Բոլոր քարերը անխտիր

Ծածկում էր բարակ խավով,

Այնպես, ինչպես որ յայլաղում

Հովիվների ձեռքը սովոր

Աղաքարերն է լոկ աղում:

Չարժեր մնալ էլ յայլաղում,

Երբ որ հիմա տաք էր գյուղում,

Իսկ ցելերում խոտն էր աճել,

Խոզաններում` ձեռքից թափված

Հասկ ու հատիկ դեռ մնացել:

Եվ նստելով զամբիկ իր ձին`

Մկրտիչն էլ կոլխոզ իջավ,

Որ գոմերի հարցը լուծի:

Մինչ այդ արդեն Եղյան Կարոն

Զանգ էր տվել, հայտնել շրջկոմ,

Թե ձմեռել մենք չենք կարող`

Չունենալով ձմեռանոց

Գառի համար ու ոչխարի:

-Կվերջանա շուտով տարին,

Ժամանակը չի սպասում:

Թե մնացած երկու ամսում

Գլուխ չգա գործը արագ`

Կլինենք խաղք ու խայտառակ:

V

Դռնփակ, ապա և բաց ժողովում

Լուծվել էր հարցը ընդդեմ Թորգոմի:

Հիմա նա տանը աջ ու ձախ կողմից

Իր թավ հոնքերն էր իրար ժողովում:

Նախագահել էր երկու ժողովում

Քարտուղարն ինքը, որ պարտշրջկոմից

«Վիլիս» էր նստել ու եկել իսկույն:

-Եթե դու գյուղում քեզ վատ ես զգում,-

Ընկեր Վերդյանն էր դիմել Թորգոմին,-

Ազատենք, գնա ապրիր քաղաքում,

Իսկ սա կոլխո՜զ է, սա գյո՜ւղ է… Մեզ մի

Զեկուցում կարդա դու կոմունիզմից,

Որ մոտենում է, գալիս է, այո՛,

Յոթ մղոնանոց հսկայի քայլով:

Բայց հո դա, եղբա՜յր, չի նշանակում,

Որ գյուղում` դու քեզ զգաս քաղաքում,

Եղածի առաջ աչքերդ փակես

Եվ դիտմամբ, զոռով ներշնչես դու քեզ,

Թե անտաշ քարը խոյակ է, խարիսխ,

Զբոսնող խումբ է հոտը ոչխարի:

Ներեցեք, գուցե կոպիտ եմ ասում,

Բայց «Դոն Կիխոտն» եմ ես այստեղ հիշում…

…«Եվ այդ օրվանից, ախր ո՞ր օրվանից,-

Խորհում էր Թորգոմը, - ես այս օրին հասա»:

Եվ կյանքն էր վիրհիշում այն կավաշեն տանից,

Որտեղ ծնվել, սնվել, առել հասակ,

Վազվզել էր բոբիկ, բերանքսիվայր ընկել,

Փխրուն հողերի մեջ խաղացել էր «տուն-տուն»

Լուսնյակը դարձնելով իրեն զրուցընկեր,

Հարևանի դուստրը` խանում-խաթուն…

Թվում էր, թե ոչինչ չի փոխվի աշխարհում.

Միշտ կճողփա լիճը իր եզրերին,

Դաշտածաղիկի բույրը լեցուն մարագներում

Խայտանք կպատճառի զույգ եզներին,

Կյանքը պարզ կմնա` ինչպես առակներում –

Կովը միշտ կաթ կտա, արտը` գարի,

Տատը միշտ կնստի թել ճախարակելու,

Պապը չի ձանձրանա «խեր ու շառ»-ից,

Եվ նոր տանջված հոգին բերնից պիտի հանի

Խարազանը դաժան հարկահանի…

Ինչքա՜ն հեշտ է լինել վշտին անգետ մանուկ,

Երբ դեռ անգամ չկա փոխան հագիդ…

Հետո կյանքը փոխվեց այնպես հանկարծակի,

Ինչքան աշնան քամուց անտառն է մերկանում…

Սակայն ո՞ւր են նրան այդ հուշերը տանում,

Ի՞նչ գործ ունի հեռվում, ինչի՞ համար…

Դեռ երեսուն թվից այս նույն կոլեկտիվում

Նախագահել է նա ահա այսքան տարի

Եվ շատերի համար օրինակ է եղել,

Գրավել է, շահել միշտ առաջին տեղեր,

Սիրվել շարքայինից, հարգվել ղեկավարից…

Ի՞նչ պատահեց, սակայն, նրան այս մի հարցում…

Ի՜նչ դուրս եկավ, մինչդեռ ինքը ի՜նչ էր կարծում…

Կողքին Մկրտիչն էր, որ չէր նայում նրան

Եվ անհարմար զգում աշակերտի նման,

Որին դրվատում են բոլորի մետ:

Մեղք չէր գործել անշուշտ իր ընկերոջ առաջ,

Բայց մի անմեկնելի, մի մանկական ամոթ

Թույլ չէր տալիս նայել այն Թորգոմին`

Երկար տարիների իր այն բարեկամին,

Որին սիրում էր նա եղբոր նման,

Եվ որ վատ էր զգում, ամաչում է հիմա…

Գուցե բացատրեր այլ կերպ նա Թորգոմին,

Գուցե այլ կերպ խոսեր`նա հասկանա՞ր…

Եվ ժողովից հետո, երբ որ պետք էր գնալ,

Նա վեր կացավ արագ և Թորգոմի

Ներքև հակված գլուխն իր գրկի մեջ առավ.

-Դե՜, դե՜, բա՛րձր պահիր` ինչպես էիր առաջ,

Ոչ ոք դեռ չի տեսել քեզ գլխահակ, Թորգոմ,-

Եվ Մկրտիչը գրկեց ու բոլորի առաջ

Ջերմ համբուրեց նրան գորովանքով…

VI

Եվ տիպային նոր գոմերի

Նախագիծը գծեց Վաչեն:

Դեռ մռայլ էր Թորգոմն էլի.

Իր սխալն էր նա հասկացել,

Բայց դժվար էր միանգամից

Իրեն նորից վերականգնել,

Հին հունի մեջ նորից մտնել:

Եվ ակումբի շենքը մնաց

Առժամանակ կիսակառույց:

Նոր` խելացի հերթ էր տրված,

Որ և պիտի լիներ վաղուց.

Նախ` գոմերը, հետո` պալատ…

Եվ Մկրտչի աչքի առաջ

Լեկցիաների անգիր արած

Տետրակներից վեր էր հառնում

Գո՜մը… Հապա նայե՜ք գոմին.

Լուսամուտներ ամեն կողմից,

Ե՛վ տաք, և՛ պաղ ջրի ծորակ:

Լայն ու մաքուր,

Հարմար, տաքուկ,-

Եվ որքան հե՜շտ, որքան արա՜գ…

Իսկ դարբնոցում, բոցի առաջ,

Գեղամ ուստան, քրտնակալած,

Տաք երկաթն է հանգիստ ծռում`

Մի ականջը Դանել քեռուն:

Հայրն Արայի` բրուտ Ավոն,

Իր տղայի և Երազի

Հարսանիքը պիտի անի,

Եվ նոր զույգի նոր տան համար

Պատվիրել է պատուհանի

Ամուր ցանցեր:

-Ա՛յ խնամի,

Ավելորդ է, կարիք չկա:

Էլ ոչ գող կա, ոչ թշնամի,

Ինչի՞դ է պետք ցանցը երկաթ,-

Եվ բացակա Ավոյի հետ

Վեճ է մղում Գեղամ ուստան:

-Ճիշտ ես ասում, մութ կլինի,

Ուրիշ ոչինչ, - համաձայնում,

Հաստատում է Դանել քեռին:

Էլ ինչո՞ւ է ուստան շինում:

Ոնց չշինի, բա ի՜նչ անի,

Պահանջել է երբ խնամին:

-Դե հին մարդ է, դժվար է շատ

Նրան նոր բան հասկացընել,-

Լուրջ հարում է Դանել քեռին

Այնպես, կարծես ինքը ջահել

Կոմսոմոլ է, իսկ խնամին

Զառամյալ ծեր, մինչդեռ իրոք

Ինքը փոքր է մի հինգ տարով:

-Հա, հին մարդ է, ո՞նց հասկանա`

Կոմունիզմի վախտ է հիմա…

Եվ սկսվում, ծայր է առնում

Նրանց սիրած այդ թեմայով

Զրույցը տաք:

Եկող գարւն

Արդեն պիտի մեծ ֆերմայում

Էլեկտրախույզը աշխատի:

Վճռվում է հարցը բրդի:

Մեղրի հարցն էլ Դանել քեռին

Վճռել է դեռ անցյալ տարի:

Հացն ու կաթն էլ ծով են գյուղում:

Այս ամենը ցույց են տալիս,

Որ մոտակա ապագայում

Ծով կլինի բերք ու բարիք:

Ինչի՞ համար, ախր ինչի՞,

Ունեցածը մեզ հերիք չի՞:

-Ուստա՛ Գեղամ, հոգուդ մեռնեմ,

Էս բոլորը ասում են է՛ն,

Որ կոմունիզմ պիտի տեսնեն

Ինձ ու քեզ պես պառավներն էլ…

***

Նույն այդ պահին` հեզ ու խելոք,

Թվում է թե գիտակցելով,

Որ այսուհետ մի կես տարի

Կարոտ պիտի մնան սարին,

Հոծ հոտերն են իջնում սարից,

Իջնում այնպես ծանր ու դանդաղ,

Ասես խոտերը հաշվելով…

Ամենուրեք լուռ է, հանդարտ:

Միայն` կարծես փոքր-ինչ խռով,

Ասես փոքր-ինչ վիրավորված,

Որ հյուրերը այսքան օրվա

Հեռանում են միանգամից,-

Մրթմրթում է աշնան քամին:

Իսկ քիչ հետո` մինչ այդ հանդարտ

Լեռնաշխարհը միանգամից

Վերջին անգամ կյանք է առնում:

Ամեն թփից, ամեն քարից

Շունն է հաչում, գառն է մայում,

Լեռան լանջից ու կատարից

Քոչվորներն են իրար նայում,

Իրար կանչում և ձայն տալիս

Կովին, հորթին, գառ ու մաքուն:

Իսկ քարափը, ձորն ահալի

Ձայնակցում են, արձագանքում

Եվ կանչին ու ձայնին տալիս

Հնչեղություն զարմանալի:

Նստած ջահել մի զամբիկի,

Հեղուշի և Երազիկի

Ուղեկցությամբ իջնում է ցած

Մկրտիչը:

Կարծես հարբած`

Աշնան քամին հռհռում է:

Նայում են ցած ու լռում են:

Ահա ցածրում, սարալանջին,

Իրենց հոտերն են արածում:

Բայց ո՛չ, նայի՜ր, չե՜՚՛ն արածում.

Կշտացել են ու նայում են:

Շո՛ւրջը այնպես հմայուն է,

Կարծես դյութված ու կախարդված:

-Ի՞նչ բան է սա, տե՜ր իմ աստված:

Ետ եմ դառնում ու նայում եմ…

Տե՛ս, մենք ինչից ինչ ենք դարձել,-

Հեղինեն է խոսում հանկարծ`

Ետ դառնալով Մկրտիչին.

-Ո՛չ դու ես դու, ո՛չ ես եմ ես:

Փոխվել, ուրիշ, այլ է դարձել

Ձորն էլ, սարն էլ, քարն էլ կարծես:

Եվ ամենից գլխավորը`

Հին է անուն-ազգանունը,

Բայց մեր մարդիկ ա՜յլ են, նո՜ր են:

Հապա ինքդ նայիր մեզ մի:

Ա՛յ, ես հիմա հասկանում եմ,

Որ հասնում ենք… կոմունիզմին…

Մկրտիչը լսում նրան,

Նրան շատ լավ հասկանում է:

Ավելորդ է թվում միայն

Խոսել, ասել` հասկանում եմ:

Եվ ներշնչված նայում է ցած:

Տարածվել է նրանց առաջ

Հորիզոնը հեռո՜ւ-հեռո՜ւ,

Որ այս լեռան սեգ կատարից

Թվում է թե գալիս-գալիս,

Մոտենում է և մոտենում,

Մոտենում է, հասնում կարծես,

Ուզես` ձեռքով կշոշափես…

1947-1952թթ